Het is hommeles in krantenland. De twee belangrijkste kwaliteitskranten van ons land, NRC Handelsblad en de Volkskrant, maken zich zorgen over hun slinkende invloed en dito inkomsten. Beiden hebben grote veranderingen ondergaan om zich beter in de markt te zetten – de overstap van broadsheet naar compact, nieuwe katernen en nieuwe hoofdredacteuren – maar zijn hierdoor vooral meer op elkaar gaan lijken. Om het tegendeel te bewijzen trekken ze tegen elkaar ten strijde. In de publieke arena – het liefst die van De Wereld Draait Door – vechten ze hun concurrentie uit.
De strijd is begonnen. Hoewel het met de oplagecijfers eigenlijk lang niet slecht gaat, staan de kranten onder druk en zoeken de twee grootste kwaliteitskranten, NRC Handelsblad en de Volkskrant, de concurrentie met elkaar op. De dubbele crisis waarin de journalistiek zich bevindt – inhoudelijk (niemand heeft meer een boodschap aan de traditionele media) en economisch (niemand is bereid ervoor te betalen) – vindt zijn weerslag op de praktijk. Zo worden kranten steeds gewilliger om adverteerders tevreden te stellen. NRC en VK geven daar elk op hun eigen manier uiting aan. Nieuwe katernen als LUX en V zijn op een specifieke, ruim bedeelde doelgroep gericht, wat ze aantrekkelijker maakt voor adverteerders. Daarmee rijst de vraag: wordt iets gepubliceerd uit inhoudelijke of uit marketingstrategische overwegingen? Zo is de lezer volgens nrc.next-hoofdredacteur Rob Wijnberg niet langer de klant, maar het te verkopen product. De lezer wordt verkocht aan de nieuwe klant: de adverteerder.
Tegelijkertijd worden verwoede pogingen gedaan de groepen te prikkelen die de krant links laten liggen. Om nieuwe abonnees te werven worden royale cadeautjes weggegeven. NRC begon deze hype door een iPad aan te bieden bij een 2-jarig abonnement (12.500 nieuwe abonnees opgeleverd). Een actie die ze rond de 4 à 5 miljoen euro gekost heeft die ze over een periode van twee jaar terugverdienen. Eens maar nooit meer, naar verluidt. De Volkskrant kopte terug met een gratis dvd van The American, een boxset van de gebroeders Coen en zelfs een Nespresso apparaat voor nop bij een half jaar abonnement. Iemand heeft hier veel geld verdiend met een onderzoek wat de VK-lezer interessant vindt. De uitkomst: George Clooney.
Illustratie: Elise van Iterson
Een robbertje vechten
Naast de attente extraatjes valt de nieuwe status van de hoofdredacteuren op. Philippe Remarque (VK) en Peter Vandermeersch (NRC) werden binnengehaald als helden en vooral laatstgenoemde is met grote regelmaat bij Matthijs van Nieuwkerk aan tafel te vinden, waar hij maar al te graag de rivaliteit met de grote concurrent aandikt. Navraag op de DWDD-website leert dat de Belg al dertien keer zijn licht heeft mogen laten schijnen bij de talkshow sinds oktober 2010. Zijn voornaamste strategie lijkt: reuring creëren. Hier een Vlaams lesje aandacht trekken in zes praktijkvoorbeelden:
1. Vandermeersch roept dingen die hij later terugtrekt. Zo zou de Volkskrant “onbetrouwbaar” zijn. Vervolgens belooft hij dat niet meer te zeggen, om dat in een latere uitzending te herhalen in een verklaring waarin hij de naam van de concurrent en het zo gevreesde woord nog drie keer bezigt. Tactisch geframed en boodschapsvast noemen ze dat in politiek Den Haag.
2. Zijn eigen onbetrouwbaarheid toonde hij in een gesprek met De Morgen toen hij zei dat hij Sylvia Witteman – echtgenote van Remarque en gerenommeerd columniste – had proberen weg te plukken bij de Volkskrant, maar dat de actie gerechtvaardigd was omdat zij eerder zelf had gesolliciteerd. Een leugen, zo bleek later.
3. In een journalistiek café in Leiden wist Vandermeersch eveneens ophef te veroorzaken door te roepen dat hij plannen heeft om van NRC een ochtendkrant te maken. Op Twitter en op zijn blog nuanceerde hij deze uitspraken.
4. Afgelopen maart kreeg hij het met VK- columnist Grunberg aan de stok. Laatstgenoemde zei dat de website van NRC het nieuws over de situatie in Libië met “een nauwelijks verhulde geilheid” bracht. Vandermeersch ging er tegenin, maar bleek het punt – de presentatie ervan, niet hoe snel en juist de verslaggeving is – compleet te missen.
5. In Het Parool stond hij afgebeeld als ridder te paard die het kasteel van de Volkskrant in brand heeft gestoken. Hoewel hij zei hier niet blij mee te zijn, geeft hij wel toe de prent nabesteld te hebben. De afbeelding hangt nu bij hem thuis op de wc.
6. In september vorig jaar bleek uit een uitgelekte brief al dat Vandermeersch in veel opzichten jaloers is op de Volkskrant Vooral de creatieve presentatie van NRC viel in het niet bij die van de concurrent. Tevens zou NRC te traag zijn.
Vandermeersch heeft het er maar druk mee. Op alle vlakken moet het beter, meer zoals de Volkskrant, maar dan anders. En Philippe Remarque is de lachende derde. Maar hij heeft ook meer tijd: sinds zijn aanstelling als hoofdredacteur was hij slechts vijf keer te vinden bij DWDD.
Het te strakke pak?
Door de concurrentie tussen NRC en de Volkskrant verliezen de kranten steeds meer hun specifieke signatuur. De krant moet toegankelijker worden, is het adagium. Maar wanneer is een kwaliteitskrant toegankelijk en wanneer wordt deze platvloers? Je moet blijkbaar vermaak bieden, je mag niet te veel intellectuele pretenties hebben en – anders dan deze verschuiving zou doen denken – een gekleurde bril is uit den boze. Kortom, de krant wordt een lite versie van zichzelf, opdat niemand meer op de tenen getrapt wordt. Handzaam, overzichtelijk, vermakelijk, snel en hip; dat is de krant van vandaag. Of, zoals Vandermeersch de overstap naar tabloid noemde, de krant “in een strak pak”.
Meer en beter, lijken NRC Handelsblad en de Volkskrant te schreeuwen. Onder druk van een slinkend budget en ontideologisering zijn de twee dagbladen over de jaren steeds meer op elkaar gaan lijken. De publiekelijke ruzie die tussen de twee wordt uitgevochten, lijkt een schouwspel dat dient om de eigen identiteit te versterken. De markt is te klein om de beoogde winst te maken, dus proberen ze zoveel mogelijk abonnees bij elkaar weg te trekken.
Het blijkt echter dat NRC- en Volkskrantabonnees onderling niet vaak switchen. En dus zullen de kranten of hun eigen keurmerk moeten gaan verloochenen, of fuseren. Dat laatste klinkt misschien gek, maar dat valt mee. NRC Handelsblad is immers zelf ook een fusiekrant. Nu nog een naam voor deze nieuwe supermacht. Wat te denken van NRC//VK?
Dit is een gastbijdrage van Haro Kraak.
