Asset 14

De 'pure gaze' van de witte wetenschapper

Diversiteit in het academisch curriculum

De vraag hoe we onze universiteiten dekoloniseren is niet nieuw, maar wordt wel steeds vaker gesteld. Grâce Ndjako onderzoekt wat schrijvers en denkers uit alle tijdperken hierover schreven en wat we van hen kunnen leren voor de toekomst.

Er is steeds meer aandacht voor de koloniale geschiedenis en de doorwerking ervan op de dag van vandaag. In Nederland zie je bijvoorbeeld de discussie rondom Zwarte Piet, en in de VS begonnen de Black Lives Matter-protesten, die de afgelopen zomer wereldwijd hebben plaatsgevonden. Het laatste zorgde ervoor dat mensen kritischer begonnen te kijken naar de verschillende manieren waarop kolonisten, slavenhandelaars en slaveneigenaren nog altijd worden geëerd met straatnamen of standbeelden die er van ze staan. De roep voor meer diversiteit en voor het dekoloniseren van belangrijke instituten zoals het onderwijs werd hierdoor ook steeds luider.

Deze geluiden zijn echter niet nieuw. Verschillende schrijvers, dichters en denkers uit de 20e eeuw pleitten in hun werken al voor een breuk met het koloniale verleden. De Afro-Amerikaanse schrijver en dichter Langston Hughes maakte deel uit van de Harlem Renaissance, een Afro- Amerikaanse culturele beweging uit de jaren 20 van de vorige eeuw. Hij schreef:

History
The Past has been a mint
Of blood and sorrow
That must not be
True of tomorrow

(Langston Hughes)

Diversiteit in het universitaire curriculum is een onderwerp waar we binnen de academische wereld nu al een paar jaar bij stilstaan. In 2016 kaartte het ‘Let’s do diversity report’ van de Diversity Commision van de Universiteit van Amsterdam het belang hiervan aan. De commissie stond onder leiding van onder andere Professor dr. Gloria Wekker en dr. Rosalba Icaza.

In dit rapport stelden de onderzoekers dat het belangrijk is om een diversiteit aan kennis aan te bieden om daarmee de academische tradities te verbreden. Die zijn namelijk nog altijd te zeer gericht op Europa en Noord-Amerika. Men zou zich binnen de universiteit bewust moeten worden van de manier waarop academische kennis wordt beïnvloed door historische omstandigheden, en de sociale impact daarvan.

De Westerse academie is intrinsiek met de koloniale geschiedenis verbonden

Deze omstandigheden zijn onder andere het slavernijverleden en het kolonialisme. Wanneer we terugkijken op deze periodes in de geschiedenis is het belangrijk dat we het systematische aspect ervan inzien. In het rapport zegt de Diversity Commison hierover het volgende: 'Coloniality was implemented through a system of social classification that assigned a superior position to Western European peoples and an inferior position to peoples of the South, peoples of color'. Slavernij en kolonialisme waren systemen van politieke en economische uitbuiting, die filosofisch en wetenschappelijk werden gerechtvaardigd.

Filosofische rechtvaardigingen van kolonialisme en slavernij vinden we terug in werken van denkers als John Locke, die via de Royal Africa Company belangen had in de slavenhandel. In zijn filosofische werk verdedigde hij zowel slavernij als de verovering van het land van de inheemse volkeren van Amerika. We kunnen ook denken aan denkers als Immanuel Kant en David Hume, beiden grondleggers van het wetenschappelijk racisme. We zien in Hegel’s boek Lezingen over de Filosofie van de Geschiedenis immers al het idee van de ‘mission civilisatrice’ waar het kolonialisme later door zal worden gekenmerkt. Het zijn koloniale denkers, en tegelijkertijd ook dé denkers die je bij een studie als Filosofie zult bestuderen.

De Westerse academie staat dus niet los van deze koloniale geschiedenis, maar is er intrinsiek mee verbonden. Vandaar ook dat de Botswaanse postkoloniale wetenschapper Dr. Bagele Chilisa zegt: 'An understanding of the values and assumptions about imperialism, colonization and globalization that inform Euro-Western research paradigms will enable you to appreciate and understand how Euro-Western methodologies carry with them an imperial power and how they are colonizing'.

Dit kolonialisme in de wetenschap zie je met name in ‘othering’ een term die de Indiase postkoloniale wetenschapper Gayatri Spivak omschrijft als een proces waarbij Westerse kennis verschillen creëert tussen het ‘zelf’ als norm en andere kennissystemen die inferieur zouden zijn. Tijdens het kolonialisme werden niet alleen bestaande politieke, sociale en economische systemen van inheemse volkeren vernietigd, het kolonialisme ging voor hen ook gepaard met het verlies van hun kennissystemen. 'This was a violent way of dismissing the indigenous people’s knowledge as irrelevant and a way of disconnecting them from what they knew and how they knew it.'

De schrijvers verzetten zich tegen Eurocentrische waarden en de gedwongen assimilatie

Vandaar dat het belangrijk is om deze koloniale waarden in het onderwijs te verwerpen, de deur ervoor te sluiten en open te staan voor andere kennissystemen en vormen van kennis.

In het volgende gedicht van Léon Damas, een van de dichters uit de Négritude-beweging, zien we een verwerping van het kolonialisme. De Négritude was een intellectuele en literaire stroming uit de jaren ‘30 en ‘40 van de 20e eeuw, die bestond uit zwarte schrijvers en dichters uit de Franse koloniën in Afrika en het Caribisch gebied. Zij waren ook beïnvloed door de Harlem Renaissance. De Négritude is een verwerping van het culturele kolonialisme. De schrijvers verzetten zich tegen Eurocentrische waarden en de gedwongen assimilatie tot deze waarden. Verder stonden ze vijandig tegenover de wetenschappelijke systematiek van Westerse denkers als Hegel en Descartes.

Pour sûr
Pour sûr j’en aurai
Marre
Sans même attendre qu’elles prennent
Les choses l’allure
D’un camembert bien fait
Alors je vous mettrai les pieds dans
Le plat
Ou bien tout simplement la main au collet
De tout ce qui m’emmerde
En gros caractères
Colonisation
Civilisation
Assimilation et la suite
En attendant vous m’entendrez
Souvent
Claquer la porte

(Léon Damas)

Kolonialisme, zogenaamde beschaving en assimilatie is hij beu. Hij smijt er de deur voor dicht. Dan een gedicht van de Afro-Cubaanse dichter Nicolás Guillén. Hij maakte deel uit van de Negrismo beweging, dit was een literaire beweging afkomstig uit de Spaanstalige Caribische landen. Ook deze beweging werd beïnvloed door de Harlem Renaissance. Guillén werd met name beïnvloed door het werk van Langston Hughes en had een nauwe vriendschap met hem.

What color?
Such a white soul, they say
That noble pastor had
His skin so black, they say
His skin so black in color
Was on the inside snow
A white lily
Fresh milk
Cotton
Such innocence
There wasn’t one stain
On his impeccable interior
In short, a handsome find:
“The Black whose soul was white”
That curiosity.
Still it might be said another way:
What a powerful black soul
That gentles of pastors had
What proud black passion
Burned in his open heart
What pure black thoughts
Were nourished in his fertile brain
What black love,
So colorlessly
Given
And why not,
Why couldn’t that heroic pastor
Have a soul that’s black?
A soul as black as coal

(Nicolás Guillén)

Het gedicht is een eerbetoon aan Martin Luther King jr. In het gedicht spoort Guillén ons aan om op een nieuwe manier naar concepten als zuiverheid, onschuld en liefde te kijken. Hij pleit voor een nieuw wereldbeeld waarin zwart niet geassocieerd wordt met het negatieve.

Het is belangrijk om, wanneer we meer aandacht besteden aan kennissystemen uit andere delen van de wereld, niet dezelfde koloniale mechanismen te reproduceren. Wetenschappelijk kolonialisme houdt namelijk ook in dat mensen tot onderzoeksobjecten worden gemaakt door Westerse wetenschappers. Chilisa formuleert het als volgt: 'The ideology of scientific colonization carried with it the belief that the researchers had unlimited rights of acces to any data source and information belonging to the population and the right to export data from the colonies for purposes of processing into books and articles'.

In ‘Peau noire, masques blancs’ schreef de Martinikaanse filosoof en psychiater Frantz Fanon: 'Déjà les regards blancs, les seuls vrais, me dissèquent. Je suis fixé'. Fanon typeert hier het effect van de witte blik, die de enige ware blik zou zijn, als een blik die fixeert. Bij het dekoloniseren van kennis is het daarom ook van cruciaal belang dat gekoloniseerden deze blik van zich afwerpen en met hun eigen ogen gaan zien. Dat zij zelf actief betrokken zijn bij het analyseren van de eigen situatie.

We moeten voorkomen dat de gekoloniseerde opnieuw wordt gefixeerd

De Franse filosoof Jean-Paul Sartre stelde dat het tijd is dat witte mensen beseffen dat zij niet alleen degenen zijn die zien, maar dat zij ook worden gezien. Dat hun blik er een is die bestaat naast andere blikken. Dit betekent verder dat de kennis die eruit voortkomt naast andere vormen van kennis bestaat. 'For, the white man has, for three thousand years, enjoyed the privilege of seeing without being seen. He was pure gaze; the light of his eyes drew everything out of its native shade; the whiteness of his skin was another gaze, was condensed light. The white man, white because he was a man, white as day, white as truth, white as virtue, lit up creation like a torch, revealed the secret, white essence of other creatures. These black men look at us today and our gaze is driven back into our eyes; black torches light the world in their turn, and our white faces are now just little Chinese lanterns swaying in the wind'.

We moeten voorkomen dat de nieuwe blik die gekoloniseerden op de wereld werpen, het antwoord dat zij geven op hun koloniale situatie en de zin die zij aan hun leven geven ondanks die situatie, opnieuw worden vastgehouden door Westerse wetenschappers en de Westerse academie. We moeten voorkomen dat de gekoloniseerde opnieuw wordt gefixeerd en dat de witte wetenschapper opnieuw een pure gaze wordt. Kennis wordt altijd door mensen voortgebracht, mensen die zich altijd in een politieke en historische context bevinden. De Westerse wetenschapper dient dan ook zijn/haar positionaliteit, en die van de kennis die hij/zij voortbrengt, kritisch te blijven bevragen.

Terugdenkend aan het gedicht History van Langston Hughes;

The Past has been a mint
Of blood and sorrow
That must not be
True of tomorrow

Om ervoor te zorgen dat we de sorrow van het verleden niet meenemen naar morgen, moeten we ervoor zorgen dat we de systemen en structuren uit het verleden, die hier de oorzaak van waren, vandaag herzien.

Beeld: Catcafe27 via Flickr

Mail

Grace Ndjako studeerde Filosofie en Politicologie in Amsterdam en Parijs. Tijdens haar studie heeft zij zich vooral bezig gehouden met postkoloniale kwesties. Ze is momenteel onderwijsassistent niet-Westerse filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. Ze schrijft onder andere voor Dipsaus Exclusives en de Nederlandse Boekengids. Onlangs verscheen haar bijdrage in AfroLit: Moderne literatuur uit de Afrikaanse Diaspora samengesteld door Dalilla Hermans & Ebissé Rouw, een publicatie van Dipsaus Podcast en Uitgeverij Pluim.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Schijn bedriegt 2

Schijn bedriegt

Ons stemgedrag wordt (te) vaak bepaald door onderbuikgevoelens en eerste indrukken. Om ons daartegen te wapenen hebben we gedegen onderwijs nodig. Laat dat nu precies hetgeen zijn waar de politieke winnaar op bezuinigt. Lees meer

Nieuws in beeld: 12

'App me als je thuis bent'

Na de dood van de 33-jarige Sarah Everard uiten steeds meer Britse feministen hun woede over de mensen die hen zouden moeten beschermen: de politie is onderdeel van hun onveiligheid, zeggen zij. Lees meer

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling kreeg het afgelopen jaar duizend gezichten. Rijk Kistemaker vraagt zich af: hoe herinneren we ons die gezichten, zodra de coronacrisis (min of meer) voorbij is? Lees meer

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Wanneer grote bedrijven landen uit het Globale Zuiden in een economische wurggreep houden, knijpt Nederland een oogje toe. Maar ons land is evengoed overgeleverd aan de wensen van grote bedrijven. Lees meer

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Evangeline Agape ontdekte tijdens een zomer in het ziekenhuis de kracht van vriendschap en gedeeld leed. "De coronacrisis heeft voor de hele wereld duidelijk gemaakt: isolatie maakt je ongelukkig. En depressie isoleert je. Doet je voelen alsof je de enige in de wereld bent met een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt." Lees meer

Nieuws in beeld: 'Waarde Nederlanders'

'Waarde Nederlanders'

Immigranten moeten zich ‘de Nederlandse waarden’ aanleren, roept onder andere de ChristenUnie tijdens de verkiezingsstrijd. Illustrator Rueben Millenaar vraagt zich af wat hij zich daarbij voor moet stellen. Lees meer

Nieuws in beeld: Onder de (geluids)golven

Onder de (geluids)golven

Je staat er misschien niet bij stil, maar de mensheid maakt enórm veel herrie in zee. We boren naar gas en olie, heien voor windmolens en boorplatforms en onze schepen zijn ook niet bepaald stil. Terwijl water ontzettend goed en ver geluidsgolven doorgeeft - veel beter dan lucht. Lees meer

Filmtrialoog: Cold War

Cold War

De film Cold War is een verhaal over een onmogelijke liefde in Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Onze redacteuren bespreken deze veelgeprezen film en beraden zich op de esthetiek, de diepgang van de liefdesrelatie en de raakvlakken met hun eigen leven. Lees meer

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer