Tijdens Becoming TransNatural smelten wetenschap en kunst samen. Is 'biokunst' een PR-stunt of echt interessant?" /> Tijdens Becoming TransNatural smelten wetenschap en kunst samen. Is 'biokunst' een PR-stunt of echt interessant?" />
nieuwsbrief
Asset 14

Alba het lichtgevende konijn

Waar de mens eeuwenlang zijn hoop vestigde op de technologie om de natuur te temmen, groeit eindelijk het besef dat het een verloren zaak is. Het is tijd voor een andere insteek. Tijdens Becoming TransNatural schijnen kunstenaars, wetenschappers, designers en filosofen hun licht op een toekomst waarin natuur en technologie samensmelten. Maar wat is nu eigenlijk het nut van een muis met een mensenoor op zijn rug?

Mail

Biotechnologie is hot, ook in de kunsten. Zoals altijd wanneer er nieuwe technieken en materialen beschikbaar komen, zijn er kunstenaars die ze gebruiken waar ze niet voor bedoeld zijn: zo liet Eduardo Kac een lichtgevend konijn maken met behulp van kwallengenen; liet Stelarc een oor op zijn arm zetten; en injecteerde Yann Marussich zichzelf met een blauwe vloeistof die er vervolgens via zijn poriën en andere openingen weer uitliep. Daarbij maakten ze gebruik van technieken die ook worden gebruikt om tumoren te lokaliseren en exotransplantaties mogelijk te maken, maar die vooral het nieuws halen in de vorm van doorzichtige muizen en muizen met een mensenoor op de rug. De reacties daarop zijn dan ook vergelijkbaar: dit is geen kunst, dit is een freakshow! Dit is geen wetenschap, dit is een PR-stunt!

Persoonlijk heb ik er geen probleem mee dat Stelarc zichzelf een oor aannaait, zolang hij het niet bij mij doet. Dat Yann Marussisch tijdens zijn performances in een glazen kooi zit, is in dit opzicht veelzeggend: het vindt plaats in de veilige setting van een expositieruimte. Maar ook als het niet direct bedreigend is, worden mensen ongemakkelijk van een lichtgevend konijn. En dat is ook precies waarom zulke kunst gemaakt wordt. Waar stamcelonderzoekers nog kunnen claimen dat een doorzichtige muis wel degelijk wetenschappelijk nut heeft, is 'Alba het lichtgevende konijn' écht bedoeld voor de show. Of ja, voor de show? Alba heeft zo’n visuele impact, juist omdat mensen er ongemakkelijk van worden; omdat ze vinden dat een dier geen kunstobject is; omdat een lichtgevend konijn ‘tegennatuurlijk’ is. De natuurlijke selectie zou korte metten maken met konijnen die licht geven in het donker. En het interessante daaraan is niet het lichtgevende konijn op zich, maar het spel dat biotechkunstenaars spelen met zulke morele bezwaren en fysieke reacties.

Becoming TransNatural

In Trouw Amsterdam is tot 1 april de tentoonstelling Becoming Transnatural te zien, de tweede in een serie van exposities die ‘onze intuïties over de tegenstelling tussen natuur en technologie’ wil doorbreken. Dat is niet alleen een forse ambitie, het is ook een ambitie die eerder filosofisch dan artistiek is, en waarvoor kunstenaars op de hoogte moeten zijn van de ontwikkelingen in de biotechnologie en de discussie aanmoeten met wetenschappers en filosofen: een voorbeeld, kortom, van de verplaatsing van de kunst. Becoming Transnatural is dan ook geen kijk-tentoonstelling van objecten om te bewonderen: co-curator Klaas Kuitenbrouwer noemt de expositie een “ruimtelijk tijdschrift”, waarin de objecten worden gepresenteerd als onderzoeksresultaten, vergezeld van filosofische en historische teksten en science fiction aan de muur. Daarnaast is er een symposium met workshops. Becoming Transnatural, kortom, heeft de educational turn in curating gemaakt, waarin de expositie allereerst geldt als een discussiestuk.

Maar wat wordt er nou precies bedoeld met ‘becoming transnatural’? Als je de curatoren moet geloven, gaat onze houding ten aanzien van natuur en technologie terug op een Cartesiaanse tegenstelling van lichaam en geest, een Romantische verheerlijking van de natuur en een 20e-eeuwse ervaring dat de technologische beheersbaarheid zijn grenzen heeft overschreden. Wat ze nu willen is ‘to unite ideas about ecology, economy and media into one perception of networked reality’. We zijn allang cyborgs, zegt Donna Haraway; we zijn nooit modern geweest, zegt Bruno Latour; we moeten het alleen nog beseffen.

 

In dat opzicht geldt voor het hele project wat James Auger en Jimmy Loizeau over robotica zeggen in het symposium: we hebben robots in de industrie, robots in de galerie, showmodellen zoals het robothondje Aibo en het robotmannetje Asimo; but how do we get robots into the home? Enig sadisme kan ze daarbij niet ontzegd worden: ze presenteren een serie modellen die zichzelf aandrijven met biomassa, zoals een slakkenvanger voor in de tuin die de gevangen slakken in stroom omzet, een vliegenvangende lamp en klok, en een tafel die fungeert als muizenval. Eerder hadden ze in 2002 een scoop met het idee om een telefoon in een kies te integreren: door het voor te doen als een reëel te ontwikkelen product haalden ze zelfs de voorpagina van The Sun en Time. Hun ontwerpen zullen niet snel in de huiselijke sfeer terecht komen, maar als het goed is, maken ze wel de geesten rijp door te laten zien dat robotica er ook heel anders uit kan zien dan Aibo of de bionische arm van Stelarc.

Hightech poppenhuis

Arne Hendriks presenteert een aanzienlijk extremer voorstel: als we de mensheid nou eens downsizen naar een lengte van 50 cm, dan komt ons gemiddelde gewicht uit op 1,7 kg, en neemt onze global footprint evenredig af. Om dit aanschouwelijk te maken heeft hij een hightech poppenkeuken ingericht met pipetjes en chirurgische mesjes, waarmee maaltijden voor de minimens bereid kunnen worden. Met één kippenei zou de hele zaal kunnen ontbijten; dat de kip dan even hoog is als de toehoorders, is een vervelende bijkomstigheid. Hoe het precies met de hersencapaciteit moet, blijft onduidelijk: misschien kunnen we de synapsen wat slimmer schikken, of breinfuncties outsourcen via internet. Natuurlijk, zegt Arne, ik had ook 1m50 kunnen voorstellen, maar dat had op niemand indruk gemaakt.

De overige bijdragen zijn redelijk braaf. Sascha Pohflepp vertelt over ‘synthetische biologie’ of hoe zichzelf organiserende en onderhoudende organismen de plek kunnen innemen van mechanismen. Twee studenten van de TU Delft vertellen over gemanipuleerde bacteriën die olie afbreken. Christina Stadlbauer beschrijft hoe bijen tegenwoordig een stuk beter gedijen in een stadsomgeving, en hoe je ze kunt inzetten als meetinstrument voor de stadsecologie. De expositie toont verder een lamp die wordt aangedreven door algen, een hangende moestuin voor in de vensterbank, een 3D-printer en voedingssupplementen die je uitwerpselen een kleurtje geven bij verborgen kwalen. Becoming Transnatural wil duidelijk meer zijn dan een freak show met lichtgevende konijnen; er wordt misschien niet direct naar een toepassing toegewerkt, maar er wordt wel naartoe gedacht. Niet voor niets is de invalshoek van deze editie eerder design dan beeldende kunst.

 

En lukt dat? Wat bij de workshops pijnlijk duidelijk wordt, is dat er nog verdomd weinig te onderwijzen valt: het komt neer op ‘doe maar wat leuks’. En dat is niet de fout van de sprekers. Het is eerder inherent aan de positie die kunstenaars en designers in de biokunst innemen: Arne Hendriks omschrijft het als ‘verlicht amateurisme’. Ze zijn immers geen gentechnologen of robotingenieurs. In plaats daarvan gaan ze met wetenschappers, technici en filosofen de discussie aan, en proberen ze met nieuwe materialen en nieuwe technologieën ook nieuwe vormen van presentatie te vinden. Voor de wetenschappers, technologen en filosofen is zo’n samenwerking ook leuk. Maar levert het ook nieuwe inzichten op? Voor biotechnologen is biokunst toch vooral een vorm van sophisticated PR: laten zien wat er mogelijk is, daarbij de toeschouwer confronteren, maar uiteindelijk vooral de geesten rijp te maken.

Artistic research

Draagt Becoming Transnatural bij aan nieuwe vormen van kunstenaarschap? Het is een meer productieve vorm van ‘iedereen kan kunstenaar zijn’: alles kan artistiek materiaal zijn, ieder onderwerp kan artistiek zijn, mits het maar creatief benaderd wordt. Klaas Kuitenbrouwer spreekt over “kunstenaarschap als attitude”: niet als maker van het product kunst maar als observator en vertaler. Het resultaat zou moeten zijn dat kunstenaars zich opstellen als een nieuw soort publieke intellectuelen, die putten uit expertise vanuit verschillende hoeken en toelichting kunnen geven bij waar ze mee bezig zijn, zonder zich te verschuilen achter mystificaties rond autonoom kunstenaarschap.

De vraag is alleen of een tentoonstelling met symposium nog wel de beste plek is om een dergelijk kunstenaarschap uit te oefenen. In de praktijk levert dat toch veel ‘plaatjes met praatjes’ op: kunstenaars die hun werk op een sokkel zetten en vervolgens achter de katheder een voordracht houden. Het is het grote probleem van artistic research: hoe maak je werk dat zowel artistiek als argumentatief overtuigend is? Becoming Transnatural is een goede stap naar nieuwe presentatievormen, maar neemt het gevoel niet weg dat in complexe debatten de rol van onderzoekskunst meer medium dan message is.

[caption id="attachment_21666" align="alignnone" width="395" caption="The incredible shrinking kitchen door Arne Hendriks."][/caption]

De tentoonstelling Becoming TransNatural is nog tot 1 april te zien in De Verdieping in Amsterdam. De expositie maakt deel uit van een serie van vier tentoonstellingen en symposia. Meer informatie op www.transnatural.nl

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Tip: Ga saneren

Ga saneren

Esmé van den Boom werkt sinds kort in een bibliotheek en dat werk draait tot haar grote schrik meer om boeken wegdoen dan boeken koesteren. Lees meer

 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Alles vijf sterren: Over straat in een andere wereld

Over straat in een andere wereld

Deze week worden we blij van een ontroerende, grappige bewerking van Oorlog en Vrede, een hilarische podcast over porno, en een app die hardlopen combineert met zombies. Lees meer

Column: Een brief op de schoorsteenmantel

Een brief op de schoorsteenmantel

In de jaren '70 hadden veel dertigers iets uit te vechten met hun moeder. Zo ook Trudy, die de hare speciaal daarvoor uitnodigde voor een weekend op het strand. Lees meer

Waterlanders

Waterlanders

Annelies van Wijk beschrijft een tragische familiegeschiedenis in de vorm van een kort verhaal. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

 Wie stoot koning Netflix van de bank?

Wie stoot koning Netflix van de bank?

Voor koning Netflix staat er veel op het spel. Het is dringen geblazen voor de troonopvolgers. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

Filmtrialoog: Light Of My Life 1

Light Of My Life

Onze redacteuren werden meegesleept in de vlucht van Casey Affleck en zijn filmdochter in 'Light of my Life'. Lees meer

Hard//talk: Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Met enige verbazing ziet Vivian Mac Gillavry hoe goede doelen geld ophalen met acties die patiënten zelf vaak niet meer kunnen uitvoeren. Lees meer

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde. Lees meer

Tip: Neem geen kat 1

Neem geen kat

Eva van den Boogaard heeft een kat. Een hele mooie, die het goed doet op Instagram. Maar toch had ze hem liever niet gehad. Een tip om niet onwillekeurig te gaan houden van een dier. Lees meer

 Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Zodra de trailer verzegeld werd, waren de 39 Chinese migranten die zich erin hadden verstopt kansloos. Het nieuws in beeld door Rob Worst. Lees meer

Alles vijf sterren 2

Zo komen we de herfst wel door

Deze week worden we blij van een ouderwetse spelletjesavond (bij jou thuis), het elegie van Kate Tempest en een fotoarchief. Lees meer

Column: Joh wat origineel

Joh wat origineel

Iduna Paalman had een zinnelijke droom over iemand die niet haar vriend is. Wat moet ze daarvan maken? Lees meer

Is het demonstratierecht in Nederland een farce?

Is het demonstratie­recht in Nederland een farce?

Na roerige protestweken met boze boeren en blokkades door Extinction Rebellion maakt Jarmo Berkhout de balans op. Hoe staat het er eigenlijk voor met het demonstratierecht in Nederland? Lees meer

Tip: Maak zinloze lijstjes

Maak zinloze lijstjes

Het schrijven gaat Jozien Wijkhuis niet altijd even makkelijk af, terwijl ze eigenlijk niets liever doet. Een podcast van Tim Clare bood soelaas. Een tip om het schrijven te demystificeren. Lees meer

Beeldbrekers (VI): 'Wat betekent het om mens te zijn in een wereld van objecten?'

'Wat betekent het om mens te zijn in een wereld van objecten?'

Op de Dutch Design Week staat dit jaar de maakbaarheid van toekomst centraal. Tom Loois, een van de curatoren van de tentoonstelling ‘The Object Is Absent’, over hun tentoonstelling zonder objecten. Lees meer

Gedichten geïnspireerd op Long in the Tooth 3

Gedichten geïnspireerd op Long in the Tooth

Yentl van Stokkum schreef drie gedichten ter gelegenheid van de tentoonstelling Long in the Tooth van Josse Pyl. Joëlle de Ruiter maakte er illustraties bij. Lees meer

Een vuile plas regenwater

Een vuile plas regenwater

Alexander van der Weide bespreekt op intuïtieve wijze de klassieke film Stalker van Tarkovski. ‘Probeer nooit je idee over te brengen aan het publiek — het is een ondankbare en zinloze taak. Laat ze het leven zien en ze zullen in zichzelf de middelen vinden om het te beoordelen en te waarderen.’ Lees meer

Mevrouw Rouw in Zomergasten 2

Mevrouw Rouw in Zomergasten

Hard//hoofd grijpt terug op de Zomergasten-verslagen van deze zomer met een onconventionele gast die toepasselijk is voor de grauwe dagen. Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5