Tijdens Becoming TransNatural smelten wetenschap en kunst samen. Is 'biokunst' een PR-stunt of echt interessant?" /> Tijdens Becoming TransNatural smelten wetenschap en kunst samen. Is 'biokunst' een PR-stunt of echt interessant?" />
Asset 14

Alba het lichtgevende konijn

Waar de mens eeuwenlang zijn hoop vestigde op de technologie om de natuur te temmen, groeit eindelijk het besef dat het een verloren zaak is. Het is tijd voor een andere insteek. Tijdens Becoming TransNatural schijnen kunstenaars, wetenschappers, designers en filosofen hun licht op een toekomst waarin natuur en technologie samensmelten. Maar wat is nu eigenlijk het nut van een muis met een mensenoor op zijn rug?

Biotechnologie is hot, ook in de kunsten. Zoals altijd wanneer er nieuwe technieken en materialen beschikbaar komen, zijn er kunstenaars die ze gebruiken waar ze niet voor bedoeld zijn: zo liet Eduardo Kac een lichtgevend konijn maken met behulp van kwallengenen; liet Stelarc een oor op zijn arm zetten; en injecteerde Yann Marussich zichzelf met een blauwe vloeistof die er vervolgens via zijn poriën en andere openingen weer uitliep. Daarbij maakten ze gebruik van technieken die ook worden gebruikt om tumoren te lokaliseren en exotransplantaties mogelijk te maken, maar die vooral het nieuws halen in de vorm van doorzichtige muizen en muizen met een mensenoor op de rug. De reacties daarop zijn dan ook vergelijkbaar: dit is geen kunst, dit is een freakshow! Dit is geen wetenschap, dit is een PR-stunt!

Persoonlijk heb ik er geen probleem mee dat Stelarc zichzelf een oor aannaait, zolang hij het niet bij mij doet. Dat Yann Marussisch tijdens zijn performances in een glazen kooi zit, is in dit opzicht veelzeggend: het vindt plaats in de veilige setting van een expositieruimte. Maar ook als het niet direct bedreigend is, worden mensen ongemakkelijk van een lichtgevend konijn. En dat is ook precies waarom zulke kunst gemaakt wordt. Waar stamcelonderzoekers nog kunnen claimen dat een doorzichtige muis wel degelijk wetenschappelijk nut heeft, is 'Alba het lichtgevende konijn' écht bedoeld voor de show. Of ja, voor de show? Alba heeft zo’n visuele impact, juist omdat mensen er ongemakkelijk van worden; omdat ze vinden dat een dier geen kunstobject is; omdat een lichtgevend konijn ‘tegennatuurlijk’ is. De natuurlijke selectie zou korte metten maken met konijnen die licht geven in het donker. En het interessante daaraan is niet het lichtgevende konijn op zich, maar het spel dat biotechkunstenaars spelen met zulke morele bezwaren en fysieke reacties.

Becoming TransNatural

In Trouw Amsterdam is tot 1 april de tentoonstelling Becoming Transnatural te zien, de tweede in een serie van exposities die ‘onze intuïties over de tegenstelling tussen natuur en technologie’ wil doorbreken. Dat is niet alleen een forse ambitie, het is ook een ambitie die eerder filosofisch dan artistiek is, en waarvoor kunstenaars op de hoogte moeten zijn van de ontwikkelingen in de biotechnologie en de discussie aanmoeten met wetenschappers en filosofen: een voorbeeld, kortom, van de verplaatsing van de kunst. Becoming Transnatural is dan ook geen kijk-tentoonstelling van objecten om te bewonderen: co-curator Klaas Kuitenbrouwer noemt de expositie een “ruimtelijk tijdschrift”, waarin de objecten worden gepresenteerd als onderzoeksresultaten, vergezeld van filosofische en historische teksten en science fiction aan de muur. Daarnaast is er een symposium met workshops. Becoming Transnatural, kortom, heeft de educational turn in curating gemaakt, waarin de expositie allereerst geldt als een discussiestuk.

Maar wat wordt er nou precies bedoeld met ‘becoming transnatural’? Als je de curatoren moet geloven, gaat onze houding ten aanzien van natuur en technologie terug op een Cartesiaanse tegenstelling van lichaam en geest, een Romantische verheerlijking van de natuur en een 20e-eeuwse ervaring dat de technologische beheersbaarheid zijn grenzen heeft overschreden. Wat ze nu willen is ‘to unite ideas about ecology, economy and media into one perception of networked reality’. We zijn allang cyborgs, zegt Donna Haraway; we zijn nooit modern geweest, zegt Bruno Latour; we moeten het alleen nog beseffen.

 

In dat opzicht geldt voor het hele project wat James Auger en Jimmy Loizeau over robotica zeggen in het symposium: we hebben robots in de industrie, robots in de galerie, showmodellen zoals het robothondje Aibo en het robotmannetje Asimo; but how do we get robots into the home? Enig sadisme kan ze daarbij niet ontzegd worden: ze presenteren een serie modellen die zichzelf aandrijven met biomassa, zoals een slakkenvanger voor in de tuin die de gevangen slakken in stroom omzet, een vliegenvangende lamp en klok, en een tafel die fungeert als muizenval. Eerder hadden ze in 2002 een scoop met het idee om een telefoon in een kies te integreren: door het voor te doen als een reëel te ontwikkelen product haalden ze zelfs de voorpagina van The Sun en Time. Hun ontwerpen zullen niet snel in de huiselijke sfeer terecht komen, maar als het goed is, maken ze wel de geesten rijp door te laten zien dat robotica er ook heel anders uit kan zien dan Aibo of de bionische arm van Stelarc.

Hightech poppenhuis

Arne Hendriks presenteert een aanzienlijk extremer voorstel: als we de mensheid nou eens downsizen naar een lengte van 50 cm, dan komt ons gemiddelde gewicht uit op 1,7 kg, en neemt onze global footprint evenredig af. Om dit aanschouwelijk te maken heeft hij een hightech poppenkeuken ingericht met pipetjes en chirurgische mesjes, waarmee maaltijden voor de minimens bereid kunnen worden. Met één kippenei zou de hele zaal kunnen ontbijten; dat de kip dan even hoog is als de toehoorders, is een vervelende bijkomstigheid. Hoe het precies met de hersencapaciteit moet, blijft onduidelijk: misschien kunnen we de synapsen wat slimmer schikken, of breinfuncties outsourcen via internet. Natuurlijk, zegt Arne, ik had ook 1m50 kunnen voorstellen, maar dat had op niemand indruk gemaakt.

De overige bijdragen zijn redelijk braaf. Sascha Pohflepp vertelt over ‘synthetische biologie’ of hoe zichzelf organiserende en onderhoudende organismen de plek kunnen innemen van mechanismen. Twee studenten van de TU Delft vertellen over gemanipuleerde bacteriën die olie afbreken. Christina Stadlbauer beschrijft hoe bijen tegenwoordig een stuk beter gedijen in een stadsomgeving, en hoe je ze kunt inzetten als meetinstrument voor de stadsecologie. De expositie toont verder een lamp die wordt aangedreven door algen, een hangende moestuin voor in de vensterbank, een 3D-printer en voedingssupplementen die je uitwerpselen een kleurtje geven bij verborgen kwalen. Becoming Transnatural wil duidelijk meer zijn dan een freak show met lichtgevende konijnen; er wordt misschien niet direct naar een toepassing toegewerkt, maar er wordt wel naartoe gedacht. Niet voor niets is de invalshoek van deze editie eerder design dan beeldende kunst.

 

En lukt dat? Wat bij de workshops pijnlijk duidelijk wordt, is dat er nog verdomd weinig te onderwijzen valt: het komt neer op ‘doe maar wat leuks’. En dat is niet de fout van de sprekers. Het is eerder inherent aan de positie die kunstenaars en designers in de biokunst innemen: Arne Hendriks omschrijft het als ‘verlicht amateurisme’. Ze zijn immers geen gentechnologen of robotingenieurs. In plaats daarvan gaan ze met wetenschappers, technici en filosofen de discussie aan, en proberen ze met nieuwe materialen en nieuwe technologieën ook nieuwe vormen van presentatie te vinden. Voor de wetenschappers, technologen en filosofen is zo’n samenwerking ook leuk. Maar levert het ook nieuwe inzichten op? Voor biotechnologen is biokunst toch vooral een vorm van sophisticated PR: laten zien wat er mogelijk is, daarbij de toeschouwer confronteren, maar uiteindelijk vooral de geesten rijp te maken.

Artistic research

Draagt Becoming Transnatural bij aan nieuwe vormen van kunstenaarschap? Het is een meer productieve vorm van ‘iedereen kan kunstenaar zijn’: alles kan artistiek materiaal zijn, ieder onderwerp kan artistiek zijn, mits het maar creatief benaderd wordt. Klaas Kuitenbrouwer spreekt over “kunstenaarschap als attitude”: niet als maker van het product kunst maar als observator en vertaler. Het resultaat zou moeten zijn dat kunstenaars zich opstellen als een nieuw soort publieke intellectuelen, die putten uit expertise vanuit verschillende hoeken en toelichting kunnen geven bij waar ze mee bezig zijn, zonder zich te verschuilen achter mystificaties rond autonoom kunstenaarschap.

De vraag is alleen of een tentoonstelling met symposium nog wel de beste plek is om een dergelijk kunstenaarschap uit te oefenen. In de praktijk levert dat toch veel ‘plaatjes met praatjes’ op: kunstenaars die hun werk op een sokkel zetten en vervolgens achter de katheder een voordracht houden. Het is het grote probleem van artistic research: hoe maak je werk dat zowel artistiek als argumentatief overtuigend is? Becoming Transnatural is een goede stap naar nieuwe presentatievormen, maar neemt het gevoel niet weg dat in complexe debatten de rol van onderzoekskunst meer medium dan message is.

[caption id="attachment_21666" align="alignnone" width="395" caption="The incredible shrinking kitchen door Arne Hendriks."][/caption]

De tentoonstelling Becoming TransNatural is nog tot 1 april te zien in De Verdieping in Amsterdam. De expositie maakt deel uit van een serie van vier tentoonstellingen en symposia. Meer informatie op www.transnatural.nl

Mail

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Het Hoofd//stuk: Een ongepland moederboek

Een ongepland moederboek

Helena Hoogenkamp vertelt over hoe haar debuutroman helemaal geen verhaal over moeders moest worden, maar over liefde. Uiteindelijk schreef ze óók over moeders, maar vooral over een verlangen dat zo groot is dat niet uitgesproken kan worden. Maar wat laat je weg en wat vertel je juist wel als je wil vertellen over het onzegbare? Lees meer

Vervolgzomer

Vervolgzomer

In de rubriek Luister Even vragen we Hard//hoofd-makers om een kort stukje audio te maken over de toekomst, wanneer er weer feest kan zijn, of reizen, of drukte. Het is een proeftuin voor het maken van audio, maar ook voor onze werkelijkheid. De eerste aflevering is van Annelies van Wijk. Lees meer

Tip van Else Boer Wees een meeloper

Wees een meeloper

Soms is een meeloper zijn gewoon een heel goed plan. Schrijver Else Boer legt uit waarom aan de hand van haar nieuwste niet-originele hobby: schaken. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Joost Oomen wil de maan bezielen 3

Joost Oomen wil de maan bezielen

Onlangs verscheen Het Perenlied, de eerste roman van Joost Oomen. Roos Wolthers ging met hem in gesprek over vrolijkheid en twinkelende schuimspanen. Lees meer

Tijdens de avondklok

Tijdens de avondklok

Deze week geven onze redacteurs een inkijkje in wat zij doen als je na 21.00 uur niet meer op straat mag komen. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers