Misschien wordt het tijd dat we ons relativisme opzij zetten en weer in Grote Woorden gaan praten." /> Misschien wordt het tijd dat we ons relativisme opzij zetten en weer in Grote Woorden gaan praten." />
Asset 14

De gêne voorbij

De twintiger van nu is niet gewend om te praten over idealen. Hij of zij is zich bewust van de betrekkelijkheid van ons bestaan. Toch zou men zich kunnen afvragen of wij als mens niet zijn doorgeschoten in dat relativisme. Misschien wordt het weer eens tijd om dit morele ongemak bij het grofvuil te zetten.

‘De pionier van de beleveniscultuur, waarin experiment en het breken met morele en sociale conventies doelen op zichzelf zijn geworden.’, luidt de beschrijving van onderzoeksbureau Motivaction wanneer men spreekt over een deel van mijn generatie: de ‘postmoderne hedonist’. Deze beschrijving, die vooral op gaat voor een jong (hoog opgeleide) stedelijke groep, komt voort uit het Mentality-model: ontwikkeld door onderzoeksbureau Motivaction om de Nederlandse samenleving in te delen in een aantal sociale milieus. Die milieus gaan voorbij aan traditionele graadmeters, zoals leeftijd, geslacht, opleiding en inkomen, en beschrijven hoofdzakelijk het leefpatroon en de belevingswereld van deze groep.

Ondanks het feit dat het voorbij gaan aan deze traditionele graadmeters de nodige kritiek verdient, komt deze archetypering natuurlijk niet zomaar uit de lucht vallen. In veel gevallen komt het overeen met wat ik, als jonge hoog opgeleide stedeling, om mij heen ervaar en zie. Met name die postmoderne houding: dat speelse, relativerende en anti-autoritaire karakter van mijn generatie, is diep geworteld in onze geestestoestand.

Die mentale huishouding heeft zich gevormd in een tijd waarin het geloof in grote ideologieën, onder een deel van onze bevolking (lees: culturele elite), achterwegen zijn gelaten, waarheid een wankel begrip is geworden en vooruitgangsgeloof ferme kritiek heeft ontvangen. In die tijdsgeest zijn wij volwassen geworden. Enerzijds een zegen, want het heeft ons tot realistische, inschikkende en sociale wezens gemaakt. Anderzijds een loden last. Die typische postmoderne houding, het relativisme, is daarbij van een middel tot doel verheven. En precies daar zit dan ook de crux. Want ‘mijn generatie’ neemt namelijk geen ‘grote’ woorden in de mond, keert zich niet tot de Heilige Schrift of een of andere maatschappijbrede ideologie. Nee, wij zijn de kinderen van Lyotard, Lacan, Barthes, Foucault, Rorty, en bovenal van Nietzsche. Voor ons geen god. Die God was al dood toen wij op aarde kwamen, die heeft nooit geleefd.

Wij hebben geen weet van de grote idealen, van de strijd voor een universele ethiek. Wij krijgen het niet uit onze strot, het voelt onprettig, bijna vies. Waren het onze ouders die opgezadeld werden met de kerk, wij werden belast met een cultuur van relativisme, van individualiteit en persoonlijke vrijheid. Over de waarheid, het goede, het schone, daar praten wij niet over. Wij moeten ons bewegen in een wereld van onzekerheid, van parallelle waarheden, van verschillende overtuigingen en handelswijzen. Hoe vaak galmt het adagium ‘de waarheid, het goede en het kwade is een subjectieve aangelegenheid’ wel niet door de publieke ruimte. Zelfs het universitaire leven, dé plek van het vrije denken, biedt geen ruimte meer voor deze ‘grote’ vragen. Nee, daar verschuilt iedereen zich achter zijn expertise. Essentiële vragen over de zin van het leven, over goed en kwaad - over schoonheid en het morele - zijn vragen die niet meer passen bij de sceptische en bescheiden wetenschapper van nu. Best vreemd eigenlijk, aangezien juist deze mensen niet om deze vragen heen kunnen.

De constatering dat men geen besef meer heeft van wat wel en niet goed is voor onze wereld, is daarentegen, naar mijn mening, niet de juiste. Wij weten wel degelijk wat als goed of fout kan worden bestempeld. Diep van binnen zit dat besef er wel degelijk. Het is echter de gêne, het psychologische ongemak, dat ons er van weerhoudt om hier openlijk over te praten. Waren het onze ouders die hun stem verhieven tegen de Nederlandse kleinburgerlijkheid, daarmee hebben ze ons, twee decennia later, vertroeteld en klein gehouden. Het grote broer of zus syndroom zou men dat ook wel kunnen noemen; die heeft immers alle paden al bewandeld, overal al over nagedacht en bovenal een overmatig verantwoordelijkheidsgevoel. Wij zijn opgevoed met een bescheiden wereldbeeld. ‘Hou het maar dicht bij huis, dat is al moeilijk genoeg’ is dan ook een zin die zich ferm heeft genesteld in ons geestelijk gestel.

De persoon die een poging waagt om over vooruitgang en positieve waarden te spreken, wordt acuut verpulverd door een peloton van realisten. Susan Neiman, moraal filosofe, is er zo een die het behoorlijk te verduren krijgt. De onlangs overleden literatuurrecensent Michaël Zeeman omschreef haar denken als volgt: ‘Je zou haar onbekommerdheid kunnen omschrijven als filosofie voor het Obamatijdperk: je niet generen voor je intelligentie en onbeschaamd morele vragen stellen.’ Met haar boek ‘Morele helderheid: goed en kwaad in de 21ste eeuw’ breekt ze namelijk een lans voor een ‘volwassen idealisme’. Een streven naar een betere wereld, zonder daarbij te vervallen in dogmatisme of een utopistische denktrant. Voor Neiman is vooruitgang wel degelijk mogelijk. Ook al is de afstand tussen een ideale wereld en de strenge werkelijkheid nooit volledig te overbruggen, deze afstand kleiner maken is wel degelijk mogelijk. Het ongemak, dat ook ik, als product van mijn tijd - een tijd vol met scepsis en verlammend relativisme -ervaar bij enige vorm van idealistische retoriek, is volgens Neiman een verkeerde start. ‘Mensen zijn zich er voor gaan schamen dat ze oordelen over goed en kwaad. Het is juist door onze diepe menselijkheid dat we ons een betere wereld voor kunnen stellen en ons daar vervolgens voor in willen spannen,’ aldus Neiman.

Neiman staat niet alleen in haar strijd voor morele helderheid. Zeer recentelijk verscheen (jawel, van Nederlandse bodem) het boek ‘Adel van de geest’ van Rob Riemen. In plaats van het politiek spectrum, waar Nieman haar kritiek op richt, wendt Riemen zich tot het milieu van het intellect, de weldenkende mens. In een vurig pleidooi, mooi geschreven en met héél veel grote woorden, verdedigt Riemen met hulp van Socrates, Spinoza, Goethe en Thomas Mann, het klassieke humanistische ideaal: zelf denken en samen leven. Riemen beschuldigt de hedendaagse intellectueel van wegkijkgedrag, van een dodelijk moreel relativisme. De postmoderne scepsis, mijn geestelijke vader, is volgens de essayist Riemen het grootste gevaar voor onze westerse beschaving. Zij heeft haar functie gehad, zij heeft de boel goed door elkaar gehusseld, maar is volgens Riemen een lange traditie van denken over het goede, het ware en het schone uit het oog verloren. De vraag hoe waarachtig te leven heeft de hedendaagse intellectueel in zijn ‘innerlijke bestaan’ al lang geleden verlaten. Hij is verworden tot een beklemmende twijfelaar.

Misschien is de verdedigingsrede van Riemen te mooi om waar te zijn. Misschien is het allemaal wel theoretisch gezwets. En ja, scepticisme heeft inderdaad een functie. Maar is dat nou wel wat wij willen, wat ik wil? Die grote woorden altijd maar inslikken, terwijl we er eigenlijk best graag over willen praten? Mogen wij, de generatie Y en alles wat daar op volgt, dan niet meer zelf nadenken over die ‘grote’ woorden? Mogen wij geen hoop koesteren voor een betere wereld, mogen wij niet nadenken, het eens of oneens zijn over het goede, het ware en het schone? Recentelijk beschreef Arnon Grunberg in Vrij Nederland (19 dec. 2009) maatschappelijke engagement als ‘het mobiliseren van de tranen van de massa’. Grunberg opperde zelfs dat hij wel het nihilistische spook wilde zijn die door Europa zal blijven waaien. Persoonlijk wens ik meneer Grunberg daar heel veel succes mee. Ik, daarentegen, ga liever in zee met Neiman en Riemen.

Ruben Jacobs (1984) studeert sociologie aan de Universiteit van Amsterdam.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Dingen die niet kloppen, maar die ik wel geloof

Dingen die niet kloppen, maar die ik wel geloof

Hoe goedgelovig mag een mens eigenlijk zijn? Waar Eva van den Boogaard soms dwangmatig eerlijk is, blijkt haar neef F. regelmatig informatie aan haar te verstrekken die niet klopt. Lees meer

Automatische concepten 70

Vertrouw de dingen die je met gemak doet

Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten van de Gerrit Rietveld Academie naar het beste advies dat zij ooit kregen. Vandaag: Geert Mul, die onder meer computeranimaties, installaties en sculpturen maakt. 'Als iets geforceerd was, dacht ik dat dat dan wel kunst zou zijn.' Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

Ons Eiland en wat we vonden op de kust 3

Ons Eiland en wat we vonden op de kust

In Ons eiland en wat we vonden op de kust (het afstudeerwerk van Liene Schipper) wordt je meegenomen naar een wereld die bijna lijkt op de onze, maar waar olifanthotels kunnen praten, eenzame koeien luid loeien en brandstichting soms de oplossing lijkt. Een zoektocht naar hoe we elkaar kunnen proberen te begrijpen, en wat je nou eigenlijk moet doen als je denkt dat je elkaar eindelijk begrepen hebt.  Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer