Asset 14

De complexiteit van excuses voor het verleden

Kijken naar het verleden en de toekomst

Vorige maand maakte koning Willem-Alexander excuses voor het optreden van de Nederlanders tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog. Ik vind dit een goede eerste stap. Tegelijkertijd laten de excuses zien hoe moeilijk het is om het leed van de een te erkennen zonder anderen te kwetsen. De geschiedenis van mijn eigen Indische familie illustreert dat pakkend.

19 juli 1991 had een vreugdevolle dag moeten zijn voor mijn vader aangezien het de dag is waarop ik werd geboren. Vreugde was de emotie die hij voornamelijk voelde. Maar, zo is mij op een latere leeftijd verteld, die vreugde werd die dag overschaduwd door de kranslegging van de Japanse premier Toshiki Kaifu bij het Indisch monument in Den Haag.

Zo wilde hij geen enkel Japans product in huis, en werd er weggezapt zodra er ook maar iets over Japan op tv verscheen.

In een NRC-artikel dat op deze dag verscheen wordt aangehaald dat men met de kranslegging een gebaar wilde maken naar de ruim 26.000 Nederlandse doden in Japanse kampen, de overlevenden en de nabestaanden. Mijn vader, geboren in 1931, was een van die kampoverlevenden. Hoewel er jaren overheen waren gegaan, was het verleden voor mijn vader niet gemakkelijk af te sluiten. Een van de redenen hiervoor was het gebrek aan erkenning van het geleden leed. Het was voor hem moeilijk zijn gevoel jegens Japan achter zich te laten. Dit beïnvloedde zodoende zijn (en mijn) dagelijks leven. Zo wilde hij geen enkel Japans product in huis, en werd er weggezapt zodra er ook maar iets over Japan op tv verscheen.

Kijken naar het verleden en de toekomst 1

Voor mijn vader voelde het leggen van de krans als een leeg gebaar. Zo vond hij dat er wel sprake was van spijtbetuiging maar geen ‘volledig excuus’ omdat er geen herstelbetalingen door Japan werden gedaan. Daarnaast ervoer hij dat er vanuit de Nederlandse overheid te weinig aandacht was voor openstaande rekeningen en erkenning ten aanzien van de Indische oorlogsslachtoffers. Dat de Nederlandse overheid het de Japanse premier ‘toeliet’ om een krans te leggen bij het Indisch monument, voelde als een klap in zijn gezicht, zo diep zat zijn verdriet over zijn kampverleden nog. Oude wonden werden zodoende weer geopend.

De complexiteit van een spijtbetuiging is 28 jaar later wederom zichtbaar met het excuus van Koning Willem-Alexander, dat voor velen voelt als een leeg gebaar wegens het gebrek aan herstelbetalingen. Door anderen wordt het juist als een mooi gebaar gezien omdat het een gevoel van erkenning geeft.

Het betuigen van oprecht berouw moet samengaan met de erkenning van de ervaringen van de ander en alle gevoelens die daarbij horen. Maar, dit toont de complexiteit van het excuus van koning Willem-Alexander, wat doet een spijtbetuiging dan met de ervaringen en gevoelens van andere betrokkenen? In het geval van het koloniale verleden van Nederland en al zijn slachtoffers, is het vrijwel onmogelijk om met excuses niet te kwetsen en oude wonden te openen. Dit is bijvoorbeeld te zien in een fragment van Nieuwsuur waarin een oud Indië-veteraan aan het woord is.

Het probleem met erkenning is dat het een hiërarchie oplevert tussen diegenen die wel of niet zijn erkend.

Je kunt niet ergens een punt achter zetten en naar de toekomst te kijken, zoals minister Bot graag zou willen, indien er onvoldoende erkenning is voor wat er in het verleden is voorgevallen. Het probleem met erkenning is ook, zoals historicus Nicole Immler van de Universiteit voor Humanistiek het duidelijk beschreef in NRC, dat het een hiërarchie oplevert tussen diegenen die wel of niet zijn erkend. Volgens Immler kan het Koninklijke excuus echter wel een belangrijke stap zijn om voorbij het goed en fout denken te komen en zo de weg vrij te maken voor het bespreken van het koloniaal verleden als een gedeeld verleden.

Ik kan mij als tweede generatie goed in de woorden van Immler vinden. ‘Voorbij goed en fout denken' herinnert mij aan de gesprekken die ik met mijn vader heb gehad over het koloniaal verleden en zijn traumatische ervaringen in het Japanse interneringskamp. In die gesprekken heb ik altijd geprobeerd naar hem te luisteren, hem de erkenning voor zijn leed te geven en ruimte te bieden voor zijn persoonlijke herinneringen. Daarnaast wilde ik in die gesprekken tevens de perspectieven van andere betrokkenen en slachtoffers bespreken en erkennen, ook als dit in strijd was met de gevoelens van mijn vader.

Met elkaar naar het verleden blijven kijken was voor ons noodzakelijk om begrip voor elkaars standpunten op te brengen. Het herhaaldelijk in gesprek gaan was niet gemakkelijk maar wel de manier om het koloniale verleden met al haar verschillende kanten ‘bespreekbaarder’ te maken. Daaruit blijkt hoe belangrijk het erkennen van verdriet, verlies en pijn kan zijn voor iemand. Een excuus kan aan dat gevoel van erkenning bijdragen.

Mail

Vivian Mac Gillavry is antropoloog, student aan de Gerrit Rietveld Academie en verwondert zich graag over de mens en sociale constructen. Die verwondering uit zich in tekst, illustraties, beeldend werk en beeld-taalcombinaties. // vivian.mac.gillavry@hardhoofd.com

Vivian Mac Gillavry

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

 Damien Hirst is verknipt

Damien Hirst is verknipt

Ruim 30.000 dollar betaalde het New Yorkse kunstcollectief MSCHF voor een werk van Damien Hirst: een zeefdruk met 88 gekleurde stippen in elf rijen van acht. Geen weggegooid geld, als je het werk vervolgens in stukjes doorverkoopt. Lees meer

Reflecties van een proefkonijn

Reflecties van een proefkonijn (deel 3)

'Er is veel dat de wetenschap tot nu toe voor mekaar heeft weten te boksen, maar nog geen remedie tegen sociaal ongemak. Hoeft ook niet. Gaat vanzelf weer over.' Lees meer

Filmtrialoog: Solaris

Solaris

'Solaris' uit 1972 blijkt de perfecte film om in thuisquarantaine te bekijken. Lees meer

Hard//talk: Uit de coronacrisis een nieuwe economie in

Vanuit de coronacrisis naar een nieuwe economie

Als we nu echt rechtvaardig en solidair te werk willen gaan, moeten we de behoeftes van zwaar getroffen groepen zoals daklozen en vluchtelingen centraal stellen. Lees meer

Beste Susan

Beste Susan

Susan Sontag uitte zich nooit publiekelijk over haar lesbische geaardheid. Is dat wel eerlijk, vraagt Fien Veldman zich af. Ben je de maatschappij iets verplicht? Is er opheldering nodig als je seksuele identiteit niet uit je uiterlijk op te maken valt? En hoe zou je je dan moeten presenteren?  Lees meer

 Schrödingers Dictator

Schrödingers Dictator

Kim Jong-Uns onzichtbaarheid is voer voor speculaties: hij zou zijn overleden tijdens een operatie, zoek zijn of gewond geraakt bij een raketlancering. Dood of levend, zolang Kim zich niet in het openbaar heeft vertoond, is het enige logische antwoord: hij is het allebei. Pirmin Rengers illustreerde de dictator in superpositie. Lees meer

 De anderhalvemetersamenleving botst

De anderhalvemetersamenleving botst

In Apeldoorn proberen dertig kermisexploitanten de 'Kermis nieuw stijl' uit. Gaat prima. Lees meer

Dagboek van een proefkonijn

Dagboek van een proefkonijn (deel 2)

Hoelang houden mensen het vol in een kliniek en bloeit er weleens liefde op tussen proefpersonen? Oscar Spaans deed eind vorig jaar mee aan medicijnonderzoek en verwerkte zijn notities tot een driedelige serie. Lees meer

 Groetjes uit mijn woonkamer

Groetjes uit mijn woonkamer

Jente Hoogeveen was er snel uit: als zij niet naar de tropen kan, haalt ze de tropen net zo makkelijk haar woonkamer. Lees meer

Het begin van een rouwwoordenboek

Het begin van een rouwwoordenboek

Na de dood van haar moeder besefte Babet te Winkel dat ze haar gevoelens niet met bestaande woorden kon omschrijven. Dus sloeg ze zelf aan het schrijven van een nieuw 'rouwwoordenboek'. Lees meer

Overwegingen van een proefkonijn (deel 1)

Overwegingen van een proefkonijn (deel 1)

Wie zijn de mensen die zich als proefpersoon aanmelden en wat drijft hen? Oscar Spaans deed eind vorig jaar mee aan medicijnonderzoek en verwerkte zijn notities tot een driedelige serie. Lees meer

Sluit jezelf op in je huis, niet in je hoofd

Sluit jezelf op in je huis, niet in je hoofd

Heeft de huidige coronapandemie zin? Of hoeven we die vraag überhaupt niet te stellen? Lees meer

 Als de sterfbedden op zijn

Als de sterfbedden op zijn

Als het laatste IC-bed bezet is, zullen artsen moeten kiezen wie zorg krijgt en wie niet. Ze gaan naar hun werk met het doodsvonnis van vele patiënten in hun hand. Lees meer

Filmtrialoog: Porselein

Porselein

Thuis zagen onze redacteuren 'Porselein', over een succesvol gezin dat wordt opgeschud wanneer het zevenjarige zoontje Thomas zich vreemd begint te gedragen. Heeft hij misschien een virus te pakken? Lees meer

Liefde in tijden van corona

Liefde in tijden van corona

Carlijn Cober is single. In tijden van een pandemie krijgt single zijn een nieuwe lading. Ze besluit te rade te gaan bij schrijvers en filosofen: wat betekent het om single te zijn? Bestaat er zoiets als happy single zijn? En is dat dan altijd tijdelijk? Een essay over liefde in tijden van corona. Lees meer

 Echte vrienden kunnen elkaars bloed drinken

Echte vrienden kunnen elkaars bloed drinken

Als een vampiervleermuis je eenmaal mag, deelt ze graag haar maaltijd met je en gaat een levenslange vriendschap aan. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Een niet-commerciële vrije ruimte als Hard//hoofd is in deze tijd bijzonder, en jouw steun hieraan is onmisbaar. Als je vóór 1 juni aanmeldt dan ontvang je als dank een kunstwerk van Raquel van Haver en mag je gratis naar ons jubileumevenement. Sluit je nu aan bij Hard//hoofd!

Meer info