Asset 14
https://hardhoofd.com/10-jarig-bestaan-hard-hoofd/

Bildung heute?

“Ik herinner me nog het moment dat ik vaststelde dat ik unpolitisch was geworden”, schreef ik een maand geleden, terugkijkend op mijn jaren in het studentenprotest en de artistieke ondergrondse. Alsof het zo bedoeld was verscheen een dag later een satirisch verhaal over een Burgerlul die wegloopt om zich in het Woeste, Grensverleggende Amsterdam te voegen bij de intelligentsia in de contramine, of de avant-garde, zulk spul.

Het was geschreven door iemand die tien jaar jonger was dan ik. En nog dezelfde week werd het Bungehuis bezet, wat na ontruiming omsloeg in een nog altijd voortdurende ‘re-appropriation’ van het Maagdenhuis. “Ik moet nodig eens repolitiseren”, schreef ik aan een bevriende politiek filosoof. Maar daar was geen tijd voor. Terwijl het protest oversloeg van de studenten naar de docenten, was ik mijn koffers aan het pakken. En nu zit ik in een hypermodern klooster-achtig instituut in een Berlijnse villawijk onderzoek te doen naar onderwijshervormingen van twee eeuwen geleden.

Nog voordat het Bungehuis bezet werd, vroeg iemand me of er op dit moment met de crisis aan de UvA ook sprake was van een revolutie in de geesteswetenschappen. Ik vond dat een rare vraag. Profiel 2016, het ondertussen feitelijk afgedankte bezuinigings-plus-hervormingsplan van letterendecaan Frank van Vree, was meer een kopie van een Angelsaksisch model dan een baanbrekend nieuw idee. Allengs lijken de ontwikkelingen in Amsterdam al meer op een kleine revolutie. Maar het Maagdenhuis is geen Bastille. (De Bastille was trouwens, toen die bestormd werd, grotendeels leeg: er zaten nog twee gekken, een paar valsemunters en een vriend van Marquis de Sade.)

Toonaangevend

Een geschiedenislesje. Na de Franse Revolutie had Frankrijk tien jaar lang feitelijk geen universiteiten. Ze waren nooit officieel afgeschaft, maar dat hoefde niet. Universiteiten bestonden toen nog uit vier faculteiten: een algemeen voorbereidende ‘filosofische’ (de ‘Ph.D.’ ontleent zijn naam aan die faculteit), en daarop volgend een juridische, theologische en medische opleiding. De Nationale Conventie had de kerken onteigend, de oude wetten afgeschaft en nieuwe medische opleidingen opgezet, vaak in de oude universiteitsgebouwen. De universiteit leek op dat moment een reliek uit het verleden; de ‘Loi Daunou’ van 1795 voorzag in plaats daarvan in een netwerk van écoles normales, spéciales en supérieures, met aan de top een Institut National puur voor het onderzoek. In de praktijk bleek dat systeem niet als een systeem te functioneren en mede daarom voerde Napoleon de universiteiten opnieuw in, maar nu als ‘afdelingen’ van één centrale Université Imperiale. Als het Franse onderwijsbestel ondoorgrondelijk lijkt, dan komt dat door deze mix van oud, nieuw en oud in een nieuw jasje.

Het begrip ‘ideologie’ stamt uit die tijd, en had toen nog geen negatieve connotaties. De parlementariër en académicien Destutt de Tracy gebruikte het als term voor een onderwijsprogramma op kentheoretische grondslag. De kern van dat programma was het bestuderen hoe ideeën ontstaan (zeg maar psychologie), tot uitdrukking komen (grammatica), en hoe je onjuiste ideeën traceert en bestrijdt (logica). Geestverwanten breidden het programma uit met ideologische varianten van de geneeskunde, economie, taalkunde, het ‘bestuderen van volkeren’ en de geschiedenis van de filosofie. Een soort sociale wetenschappen in de dop kortom, bedoeld om het onderwijsbestel eens flink van oude ideeën te reinigen. Napoleon stond er op z’n best halfslachtig tegenover; de reactionairen die het na Waterloo voor het zeggen kregen moesten er niks van hebben. Marx heeft uiteindelijk het begrip geherdefinieerd tot ‘vals politiek bewustzijn’.

Hoewel de Nederlanden in die jaren onder Frans gezag vielen, is de erfenis daarvan op wetenschappelijk terrein beperkt gebleven tot de oprichting van de KNAW en het sluiten van de universiteiten van Harderwijk en Franeker. Nog in de jaren 1830 bestempelden zowel Franse als Beierse rapporten het Nederlands hoger onderwijs als ‘achterlijk’, omdat er nog steeds in het Latijn werd gedoceerd. Dat het Nederlandse hoger onderwijs, eerder in de achttiende eeuw nog internationaal toonaangevend, niet is blijven steken in vergane glorie, komt vooral omdat het na Thorbecke is meegelift op het succes van de Duitse universiteiten.
Het Duitse recept kun je in een paar woorden samenvatten: academische vrijheid, eenheid van onderwijs en onderzoek, en Bildung, of te wel zelfontplooiing door kennisverwerving. In feite is dat waar de huidige protestgeneratie nog steeds op teruggrijpt als ze demonstreert tegen verschoolsing en bureaucratisering. Een woordvoerder van Humanities Rally beriep zich op ‘de ideeën van Wilhelm von Humboldt’. Hij wist blijkbaar niet dat Humboldt, die anderhalf jaar (1809/10) als staatssecretaris van onderwijs en cultuur belast was met de vernieuwing van het Pruisische onderwijs en de stichting van de Berlijnse universiteit, daarover destijds alleen een intern memorandum en een ongepubliceerd kladje van vijf pagina’s over ‘die Bildung des Menschen’ heeft geschreven. 25 jaar later heeft Humboldt het concept ‘Bildung’ wel nader uitgewerkt in een taalfilosofische verhandeling, maar daarin staat weer niks over onderwijs en onderzoek.

Autonomie

Als programma heeft Bildung een stuk minder om het lijf dan Idéologie. In feite is het een cocktail van oude humanistische idealen met nieuwe filosofische en romantische ideeën, waarin de vorming van de mens tot autonoom wezen centraal staat. Die filosofische en romantische ideeën waren dan wel weer tamelijk radicaal: Kant en navolgers vonden dat de rede zichzelf en de natuur de wet moest stellen, en de romantici keerden dat om tot een zoektocht naar de peilloze diepten van het zelf en een verzoening van natuur en geest via de Kunst. Maar Bildung is daar de brave versie van: ook de nijvere geschoolde burger kon gebildet zijn en zich een individu voelen zonder daar verdere consequenties aan te verbinden. De Berlijnse universiteit werd ook niet gesticht om een tempel voor de geest op te richten, maar omdat er vervanging nodig was nadat de Fransen Halle hadden ingepikt.

In de praktijk was het meest revolutionaire aan de stichting van de Berlijnse universiteit dat de ‘filosofische’ faculteit officieel werd gelijkgesteld aan de andere, en daarmee ook ‘algemene’ vakken volwaardige opleidingen werden. In het verlengde daarvan werden colleges niet langer louter als dictaat maar in de vorm van ‘seminars’ – een woord dat zowel ‘afdeling’ als ‘werkgroep’ kan betekenen – gegeven. Onbedoeld neveneffect was dat de ‘algemene opvoeding’ zich verplaatste van de universiteit naar de middelbare school, en dat de universiteit naast artsen, juristen en dominees vooral ook leraren en bureaucraten ging opleiden. Het recept werd nagevolgd in andere plaatsen, en had al eerdere antecedenten in Göttingen en Jena, terwijl Napoleon in 1806 de helft van de oude Duitse universiteiten samen met het Heilige Roomse Rijk had opgeruimd. Volgens de negentiende-eeuwse universiteitshistoricus Paulsen ontwikkelde zich zo een informele ‘rijksuniversiteit’, waarbij studenten van de ene universiteit naar de andere trokken.

Wat kunnen de protesterende studenten en docenten hier nu van leren? De vraag is vooral waarom Bildung zoveel succesvoller is geweest dan Idéologie, terwijl het eigenlijk een veel vager en minder grensverleggend idee was, en bovendien het historische momentum op dat moment bepaald meer lag in de wereldstad Parijs dan in het vijf keer zo kleine Berlijn. De cynische verklaring is dat Bildung ook bij conservatieven in de smaak valt. Eerst de mensen hervormen en dan pas – eventueel - de staat, daar lustten Metternich en Bismarck wel pap van. Maar er is ook een inhoudelijker reden: Bildung belooft je een authentieker individu te maken, terwijl Idéologie neerkomt op jezelf conditioneren. En in die zin is Bildung nog steeds een legitiem ideaal. Zorg dat je weet waar je het over hebt en wat er in de wereld voor moois en interessants te vinden is, dat maakt beslist dat je meer zelfstandig kiest en minder ‘gedrag vertoont’.

Bildung heute dus maar?

Een paar kanttekeningen zijn op z’n plaats. Ten eerste verdraagt Bildung, in de vorm van ‘menselijk kapitaal’, zich ook uitstekend met het alom verfoeide ‘neoliberalisme’. En ten tweede verdraagt het zich juist slecht met een massa-universiteit; beter met een kleinschalig university college. Hoe ga je dat oplossen, zonder te tornen aan de toegankelijkheid van het hoger onderwijs? Dat zou mijn vraag zijn aan de Nieuwe Universiteit, Humanities Rally, Science in Transition en Beter Onderwijs Nederland. Vooralsnog heb ik geen bevredigend antwoord gehoord.

Ondertussen loop ik nog steeds rond met het rode lapje stof op mijn jas dat ik bij de demonstratie na de ontruiming van het Bungehuis kreeg opgespeld. Tot nu toe heeft pas één persoon in Berlijn er naar geïnformeerd.

Mail

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Petrov zit

Petrov zit

Maria draaide zich om en liep de kamer uit. Petrov staarde naar het bruine plastic, de hoorn, de zwart met witte cijfers. Zijn starre billen raakten het leer en zijn ogen werden naar het tafeltje naast het raam getrokken. Het tafeltje met de telefoon, ver buiten zijn bereik. Zijn gedachtes vormden woorden die hij niet... Lees meer

Ga zweven

Ga zweven

Ooit had ze er weinig mee, maar tegenwoordig staat Jihane Chaara open voor het zweverige. Ze maakt plezier met tarotkaarten en voelt de vibes van mensen op een feestje. Een tip om ‘de’ waarheid wat minder te serieus te nemen. Lees meer

Column: En zo is het goed?

En zo is het goed?

‘De toekomst ligt niet vast, ze ligt open,’ concludeert Iduna Paalman tijdens een intergalactische reis op 1 januari. 'Meer verantwoordelijkheid in 2020, en meer sterren zien.' Lees meer

 2020, tijd om te spelen met eten!

2020, tijd om te spelen met eten!

In Beeldspraak richt Hard//hoofd de lens op de wereld en biedt een andere kijk op het dagelijks leven. Deze keer met Marc Elisabeth, die tegen de 30 loopt, maar het spelen met eten nooit verleerd is! Lees meer

RE: Kiezen voor rechts. De verslaglegging van Nederlandse media over de Britse verkiezingen

Kiezen voor rechts: hoe de Nederlandse media verslag deden van de Britse verkiezingen

Keuzes die Nederlandse media maken in hun verslaggeving pakken vaak uit in het voordeel van rechts. Dat belooft weinig goeds voor de verkiezingen van 2021 in het vooruitzicht. Lees meer

Luister naar je coupé

Luister naar je coupé

Nora van Arkel las het liefst een boek in de trein, maar stoorde zich aan pratende mensen in de stiltecoupé. Tot ze besloot de gesprekken in haar voordeel te gebruiken. Een tip om je niet te ergeren in het OV. Lees meer

 Heilige hobby's

Heilige hobby's

Onze zoektocht naar bijzondere ervaringen begint religieuze trekjes te vertonen. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Alles vijf sterren: Om het een beetje dragelijk te houden

Om het een beetje dragelijk te houden

Deze week worden we blij van een timer, filmpjes van spelende kinderen en een Reddit-forum met alle antwoorden. Lees meer

Edward Hopper - Chop Suey

Verdrietvoyeur

Van een veilige afstand laat Babet ons meekijken naar een vrouw in een jas en laat ze ons gissen naar wie deze vrouw is of zou kunnen zijn. Lees meer

Filmtrialoog: Star Wars: The Rise of Skywalker

Star Wars: The Rise of Skywalker

Redacteuren Else Boer, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in het meest recente deel van de Star Wars-saga: The Rise of Skywalker, weinig dappere keuzes van de makers. Lees meer

Tip: Zeg je reisverzekering op

Zeg je reisverzekering op

Redacteur Wieneke van Koppen is er klaar mee, ze sluit geen speciale reisverzekering meer af als ze op avontuur gaat. 'Brave burgers betalen in vrijwel alle gevallen meer aan reisverzekeringen dan ze in hun leven uitgekeerd krijgen.' Lees meer

Column: So nice

So nice

Iduna Paalman heeft een VIP-kaart voor het concert van Guy Sebastian in de Melkweg in Amsterdam. 'Naast een korte meet-en-greet mag ik op de foto en eventueel een handtekening.' Lees meer

Tip: Geef jezelf een winterbeurt

Geef jezelf een winterbeurt

Ruby Sanders voelt zich ouder dan ooit en vraagt zich af: waarom geven we onze auto en fiets een winterbeurt, maar niet ons lichaam? Om daad bij woord te voegen maakt ze een afspraak bij Dr. Wang. Een tip om je eens te laten doorlichten bij een acupuncturist. Lees meer

 Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Vandaag is in het stadhuis van Rotterdam een condoleanceregister geopend voor Jules Deelder. Rob Worst bracht hem nog eenmaal in beeld zoals hij was: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur. Lees meer

Column: Een traan op de kerstbal

Een traan op de kerstbal

Voor Trudy zijn kerst en afscheid onlosmakelijk met elkaar verbonden, vertelt ze in haar laatste column op Hard//hoofd. Zoals tijdens de kerstvakantie 22 jaar geleden, toen er een postbode aanbelde met een onheilspellende expresbrief. Lees meer

Alles vijf sterren: 18

Waar we eigenlijk mee bezig zijn

In deze laatste dagen van december lezen we De Avonden en Winter, en kijken we binnen bij wat mensen met kerst eigenlijk allemaal doen. Lees meer

Hard//talk: Het woordenboek is de barricade van deze tijd

Het woordenboek is de barricade van deze tijd

De redactie van de Van Dale riep ‘boomer’ uit als Woord van het Jaar 2019. Voor Marte Hoogenboom het zoveelste bewijs dat de progressieve strijd in de eerste plaats een taalstrijd is. Lees meer

 De dingen in de kamer zouden levenloze dingen zijn, zonder jou

De dingen in de kamer zouden levenloze dingen zijn, zonder jou

In Beeldspraak richt Hard//hoofd de lens op de wereld en biedt een andere kijk op het dagelijks leven. In deze Beeldspraak van Lotte van Uittert is niemand zo aanwezig als de afwezige mens in zijn eigen kamer. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan