Rutger droomt over Jürgen Habermas. Zal Rutte I ons door het economische denken laten opslokken?" /> Rutger droomt over Jürgen Habermas. Zal Rutte I ons door het economische denken laten opslokken?" />
Asset 14

Val niet in slaap

Ik droom de laatste tijd vaak over Jürgen Habermas. Hij staat midden in de kamer en houdt lange, boze betogen in het Duits. Dat is geen pretje: deze filosoof heeft een hazenlip en is zodoende erg moeilijk verstaanbaar. “Ein bisschen langsamer bitte, Jürgen”, mompel ik, terwijl ik de slaap uit mijn ogen wrijf, maar hij raast maar door en begint met willekeurige voorwerpen naar me te gooien: CD’s, antaflu-snoepjes, tennisballen, baby’s. “Also, Jürgen, was machst du jetzt?!” roep ik terwijl ik beschutting zoek onder de dekens, maar hij overschreeuwt me slissend met zinsflarden: “Die Neokonservativen suchen die Krisenursachen nicht in der Funktionsweise der Ökonomie und des Staatsapparates! Sondern in kulturell bedingten Legitimationsproblemen! Überhaupt in dem gestörten Verhältnis von Demokratie und Kultur!”

Net als ik echt bang begin te worden dat hij iets radicaals gaat doen, trekt hij de dekens van mijn hoofd en kijkt dreigend op me neer. Ik stamel nog zwakjes: “Aber Jürgen, ich versteh es nicht.” Hij grijpt achter zich, pakt iets zwaars. Het is zijn werk Theorie des kommunikativen Handelns, bijgenaamd ‘het blauwe monster’, 1150 pagina’s dik. Jürgen knikt streng, ik sluit mijn ogen, er valt een zweetdruppel van zijn neus op mijn neus en dan laat hij daar achteraan zijn boek op mijn hoofd vallen. Ik word schreeuwend wakker.

Ik snap wel wat Jürgen wil zeggen. De pr-industrie neemt langzaam de journalistiek over. Onze computers leren ons dat elk probleem meteen een oplossing nodig heeft en alles met een duimpje beoordeeld moet worden. Ons beste culturele tv-programma is een reclameblok met snel pratende hoofden. De wetenschap en de kunst worden afgerekend op wat ze financieel opleveren. Juist de onderdelen van ons dagelijks leven die onmeetbare, niet-economische waarden als empathie of schoonheid zouden kunnen uitdragen, worden geïnfiltreerd door de wetten van de markt. Dit levert een zielloze maatschappij op. Jürgen waarschuwde ons in 1981 al voor deze problemen, voor wat je ‘de economisering van de samenleving’ zou kunnen noemen, maar zijn boek was erg dik en moeilijk en dat was toen ook al een probleem voor de massale verspreiding van je boodschap.

De opiniepagina’s van alle kranten stroomden de afgelopen week vol met meningen over de aanstaande cultuurbezuinigingen. Ze gaven vooral blijk van een enorme verdeeldheid. De bezuinigingen komen te snel, worden verkeerd verdeeld of zijn juist goed als motivatie. Of wacht eens even, kunst levert heel veel geld op! Want mensen die kunst zien worden blij en gaan spulletjes kopen.

De meeste auteurs gingen voorbij aan het echte probleem. De rücksichtsloze plannen voor de culturele sector staan symbool voor een veel bredere ontwikkeling, waarbij een zeer koude, rationele manier van denken oprukt en de noodzakelijke bezuinigingen als excuus worden gebruikt om deze denkwijze op te leggen aan alle sectoren van onze samenleving waarvan de waarde niet in geld uit te drukken is. Volgens Habermas heeft dit uiteindelijk gevolgen voor ons dagelijks leven, voor hoe we met elkaar omgaan. Zie ik jou als een persoon met inherente waarde, of vooral als een middel om mijn persoonlijke doelen te bereiken?

Niet zo lang geleden was er een kans om deze ontwikkeling te stoppen. In 2008 werd duidelijk wat voor rampzalige gevolgen het ongeremde marktdenken voor onze wereld kan hebben. De in de jaren '80 ingezette deregulering van de financiële markt en de grootschalige privatisering leidden tot welvaart, maar brachten uiteindelijk ook de kredietcrisis. Het was een moment waarop duidelijk werd dat een vrij onzichtbare industrie grote risico’s met gemeenschapsgeld nam en dat lobbyisten van grote financiële bedrijven te veel greep op het overheidsbeleid hadden, zoals helder uitgelegd wordt in de documentaire Inside Job (2010). Zelfs economische academici zetten hun onafhankelijkheid en kritiek opzij in ruil voor goedbetaalde adviesfuncties. Het puur economische denken had te veel ruimte gekregen. Hoe zorgden we ervoor dat de maatschappij weer de baas over de economie werd, in plaats van andersom?

Maar over die vraag konden we niet te lang nadenken, want er kwam alweer een nieuwe verkiezing aan. In Nederland zorgde het stuitende gebrek aan inspiratie bij progressieve partijen ervoor dat juist de partij die bij uitstek het vrije marktdenken voorstaat, dankzij andere thema’s (veiligheid, massa-immigratie, hypotheekrenteaftrek) de verkiezing nipt won. De VVD heeft zich, mede gedwongen door de populariteit van ex-leden Verdonk en Wilders, ontwikkeld tot een neoconservatief power house. Binnen de nieuwe ideologie hoor je voor een deel de anti-elitaire woede en zero tolerance van verloren zoon Wilders, maar toch vooral het strategische denken dat alles en iedereen op zijn nut afrekent. Onder leiding van ideoloog Stef Blok en met de gulle lach van Mark Rutte voor de camera’s heeft de partij op indrukwekkende wijze kiezers uit alle bevolkingslagen voor zich gewonnen.

Het is onbegrijpelijk, maar waar: we zitten in een crisis die is veroorzaakt door mensen met een apathisch-economische mentaliteit, en we hebben de politieke macht democratisch overgedragen aan diezelfde mensen. Over de oorzaken van de kredietcrisis wordt nauwelijks meer gepraat; er wordt vooral geklaagd over ongedisciplineerde Grieken. Niemand lijkt iets geleerd te hebben en er zijn nauwelijks beperkende maatregelen ingevoerd. We gaan vrolijk verder. Het kabinet heeft het voornemen om de overheidsinvloed op vastgoedmagnaten, multinationals en de financiële sector te verkleinen.

Nu worden de door de kredietcrisis noodzakelijke bezuinigingen aangegrepen om juist die onderdelen van onze samenleving die empathie en integriteit voorstaan en die volgens Habermas tegen de economisering zouden moeten strijden, nog verder te verzwakken en te dwingen om volledig over te gaan op de economische mentaliteit.

Het gaat er in deze discussie niet om of je voor of tegen kunstsubsidies, of je links of rechts bent. De vraag is: wat vinden wij als samenleving belangrijk, naast de basisbehoeften? Moet goede kunst of wetenschap veel geld opleveren? Moet alles überhaupt een onmiddellijk doel of nut hebben? Willen we met gevoel voor empathie met elkaar omgaan, of elkaar behandelen als slecht functionerende sigarettenautomaten? De denigrerende bezuinigingen in de kunstensector, de zorg en het onderwijs zijn meer dan een begrotingskeuze. Het is een afwijzing van een bepaalde mentaliteit. Deze overheid kent geen enkele waardering voor onmeetbare menselijke waardes, die niet op efficiëntie gestoeld zijn.

Elke nacht gooit Jürgen dingen naar mijn hoofd, om te voorkomen dat ik in slaap val. Hij heeft gelijk. Het is heel makkelijk om cynisch of depressief te worden. De verdeeldheid is erg groot, maar een fantasierijke visie kan nog steeds een grote groep mensen verenigen - kijk naar de verkiezing van meneer Obama, die ook profiteerde van de onvrede over acht jaar George W. Bush. Er is veel wantrouwen en cynisme binnen en tussen verschillende bevolkingsgroepen, maar met een sterk eigen verhaal en een charismatische leider kan er een grote tegenbeweging ontstaan.

Ik was laatst op een warme namiddag in het park. De zon trok langzaam weg en steeds weer verplaatsten de mensen hun kleedjes, weg van de schaduwen naar de steeds beperktere lichte plekken in het gras. Tot er nog één plekje met zon over was, midden op het grootste veld, waar iedereen zich dicht op elkaar verzamelde, toastjes en worsten deelde en de vele verspreidde groepjes een geheel vormden dat langzaam uitmondde in een grote orgie, een gelukzalige bal van menselijk vlees.

Ik hoop dat dit ergens een metafoor voor kan zijn. Auch für Jürgen.

(Dit artikel verscheen in verkorte versie in nrc.next.)

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Verf op je kleren #1 - Het Proces

Verf op je kleren #2 - Fictie en werkelijkheid

Waar ligt de grens tussen fictie en werkelijkheid, en hoe zet je die grens op spanning, zonder dat het saai of aanstellerig wordt? Lees meer

Column: Ik wens je alle goeds

Ik wens je alle goeds

Een afwijzing komt Eva koud op haar dak vallen. ‘Ik vond hem leuk, hij vond mij ook leuk, hij vond mij dus niet leuk, ik ben gewoon niet leuk genoeg.’ Lees meer

Kak! Een kritische kunstkoerier over De Kunstbode 1

Kak! Een kritische kunstkoerier over De Kunstbode

Als 'kritische kunstkoerier' neemt Marc Schoorl je mee door de kunstbijlage van zijn favoriete ochtendkrant. Lees meer

Nieuws in beeld: En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

Na twee jaar af en aan wel en geen onderwijs op school te hebben gehad, ervaren leerlingen dat er 'hiaten in hun kennis' zijn ontstaan. Lees meer

Koop de roze bril

Koop de roze bril

Lang geloofde Shulamit Löwensteyn dat een ingebouwd stapelbed de oplossing zou zijn voor al haar moeilijkheden. Had ze daar gelijk in? Een tip over tulpen, taart en het kopen van troost. Lees meer

Automatische concepten 73

Engeland is gesloten

Maar liefst 28.000 vluchtelingen staken in 2021 het Engelse Kanaal over, met gevaar voor eigen leven. Lees meer

Nieuwe coronificatie

Nieuwe coronificatie

Marthe van Bronkhorst opent het nieuwe jaar op poëtische wijze. Lees meer

Column: Het enige woord dat het omschrijft

Het enige woord dat het omschrijft

Het voorlopig laatste uitstapje naar de bios met haar vader krijgt voor Eva een duistere lading. Lees meer

Verf op je kleren #1 - Het Proces

Verf op je kleren #1 - Het Proces

In Verf op je Kleren onderzoekt schrijver en documentairemaker Tiemen Hageman alle aspecten van het creatieve proces. Hij gaat in gesprek met allerlei creatieve makers, over hun proces en hoe je dat nou eigenlijk doet, werk maken. In deze eerste aflevering: schrijvers Martijn Brugman en Merlijn Huntjens. Lees meer

Stop met schrijven!

Stop met schrijven!

Jens Meijen vergelijkt het schrijfproces met auto-onderhoud en weet hoe je als schrijver goed zorgt voor je mentale gezondheid. Wat heeft schrijven te maken met het worden van een popster en waarom moet je volgens Jens eerst stoppen met schrijven? Lees meer

Ballen en Engelen

Ballen en Engelen

Na een klassiek ongemakkelijke kerstborrel op kantoor gaat Sascha mee naar huis met Ariane van hr. Maar dan neemt de avond een griezelige onverwachte wending... Een kerstverhaal van Loren Snel. Lees meer

Op elk potje past een probleempje

Op elk potje past een probleempje

Waarom moeten lesbische relaties in films altijd zo tragisch afgelopen? Esther Lamberigts pleit voor een positiever beeld van queer levens in hedendaagse media. Lees meer

Kon je maar aanbeden worden

Kon je maar aanbeden worden

Hologrammen, goud licht en een religieus lam laten Marthe van Bronkhorst zich klein voelen tijdens een kerkbezoek. Lees meer

Nieuws in beeld: Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Vond de Chinese maanlander een hutje, een kleine triomfboog, of toch maar gewoon een grote rots? Lees meer

Wees talentloos

Wees talentloos

Tijdens een date raakt Wolter de Boer verwikkeld in een socratisch vraaggesprek rond talent. Een tip over het afschaffen van aanleg. Lees meer

Nieuws in beeld: Weg met het kerstpakket!

Weg met het kerstpakket!

Er zit zelden iets in waar je op zit te wachten, laat staan iets van kwaliteit. Lees meer

Over geluk is het moeilijk praten 2

Over geluk is het moeilijk praten

Filmmaker Agnès Varda was een uitgesproken feminist. Julia de Dreu zag in haar een geestdriftige, politiek geëngageerde vrouw. Maar Varda's film 'Le bonheur' lijkt een ode aan het traditionele huwelijksgeluk. Wat wilde ze ons vertellen met dit onuitgesproken drama? Lees meer

Masterclass

Een vrouw die met zichzelf in de knoop zit besluit om een masterclass acteren te volgen. Een kort verhaal door Renske van den Broek over opnieuw leren lopen, majorettemeisjes en vrede sluiten met wie je bent. Lees meer

Stemmen op je zestiende voor een sterkere democratie

Het is goed voor Nederland als zestienjarigen mochten stemmen, zegt Jazz Komproe. Lees meer

Ik sla een praatje op het Godenpad

Shimanto Reza gaat tegen zijn achterhoofdstem in en ontdekt de waarde van taboes. Lees meer