Brankele onderzoekt deze keer wat de katerbestrijder nu werkelijk doet in je lichaam. Hoe weet dit witte pilletje waar je pijn zit en hoe het te bestrijden? Is het inderdaad waar dat aspirine preventieve werkingen kan hebben? Moeten we allemaal een pilletje bij het ontbijt gaan nemen?
Eén van de dingen die alle jaren met elkaar gemeen hebben is de nieuwjaarskater. Op 1 januari ligt toch minstens de helft van de bevolking tot na het middaguur in bed (behalve misschien die mafkezen van de nieuwjaarsduik) en voelt zich ietwat brak. Een aspirientje tegen de hoofdpijn is dan snel genomen. Dan denk ik altijd aan wat mijn oppaskind vroeg: “Hoe weet een aspirientje waar de pijn zit?” Ze had een punt. Het is best gek dat zo’n klein wit pilletje alle soorten pijnen kan verhelpen, terwijl hoofdpijn toch echt iets anders is dan enorme spierpijn of menstruatiepijn. Bovendien vermindert aspirine ook nog eens je koorts en remt het ontstekingen. Het is een soort duizend-dingen-doekje dat alles oplapt. Hoe kan één pilletje zoveel verschillende werkingen hebben, en helpt het ook nog tegen herseninfarcten?
Geschiedenis
Al bijna vierduizend jaar geleden was men bekend met de pijnstillende effecten van wilgenbladeren. Pas in het begin van de 19e eeuw werd het werkzame extract van deze plant, salicine, geïsoleerd. Vervolgens werd de chemische structuur wat aangepast en verkreeg men salicylzuur. Het Duitse farmaceutische bedrijf Bayer ging verder aan de slag met dit stofje, dat ze Spirsäure noemden. Eind 19e eeuw hingen ze er wat extra moleculen aan en zo verkreeg men acetylsalicylzuur, oftewel A-Spirsäure. Het legendarische “Aspirin” was geboren en kwam in 1900 voor het eerst als tablet op de markt. Inmiddels gaat aspirine met tientallen tonnen per jaar over de toonbank en is het nog steeds een van de meest gebruikte pijnstillers. Waarom is deze afgeleide van het wilgenbladextract zo effectief?
De heilige drie-eenheid: verlicht, verlaag en rem
Het geheim zit hem in de inhibitie. Een vrije interpretatie van de wet van de remmende voorsprong. Kort gezegd remt aspirine de vorming van een enzym dat zelf allerlei pijn-, koorts-, en ontstekingsprocessen in gang zet. Dit enzym heet cyclo-oxygenase, maar wordt voor het gemak – want over het algemeen hebben wetenschappers weinig humor – aangeduid met ‘COX’. COX is op zijn beurt verantwoordelijk voor de aanmaak van prostaglandinen (voor het eerst ontdekt in de prostaatklier, vandaar de naam). Het zijn deze fascinerende stoffen die pijn – teweeggebracht door andere chemische stoffen – verergeren, koorts veroorzaken door de thermostaat in je hoofd op te schroeven, en ontstekingsreacties stimuleren. Dus: aspirine remt COX, waardoor er geen prostaglandinen meer geproduceerd worden. Weg pijn, koorts én ontsteking!
Eigenlijk moet de verwondering juist uitgaan naar het multifunctionele prostaglandine in plaats van naar de stof die haar functies tegenhoudt. Maar goed, achter de schermen krijgt men nou eenmaal nooit de roem die men verdient. Ik ben trouwens geen voorstander van het nemen van aspirine in het geval van koorts. Temperatuurverhoging is namelijk een symptoom van het feit dat je ziek bent, niet de boosdoener zelf. Je lichaam creëert koorts zodat het de ziektekiemen beter kan bestrijden. Als je de koorts remt, voel je je in eerste instantie dus wel beter, maar je verhelpt je ziek-zijn er niet mee.
Bijsluiter ontmaskerd
Laatst kreeg ik na het nemen van een aspirientje zo’n buikpijn dat ik mijn hoofdpijn gelijk vergat. Ik had nog niet gegeten en ook niet genoeg water om het onding mee weg te spoelen. Stom. Aspirine prikkelt de maag behoorlijk, en maag- en darmperikelen zijn dan ook de belangrijkste bijwerkingen. Dit komt doordat je de beveiliging van de maag tegen de zure maagsappen neerhaalt. De prostaglandinen die door aspirine onderdrukt worden, vormen normaal gesproken namelijk een beschermlaag over de maagwand. Wanneer deze verdwijnt kan het maagzuur je maagwand gaan aanvreten.
Illustratie: Gemma Pauwels
Als je genoeg eten en drinken in je buik hebt, is je maag beter tegen deze auto-attack beschermd; vandaar dat je aspirine inderdaad beter volgens de door de bijsluiter aangeraden ‘tijdens of na de maaltijd’ kan innemen. Het effect op je maag wordt overigens versterkt door alcohol, dus het preventieve kater-aspirientje kun je beter pas nuttigen ná het stoppen met drinken. Tenzij je zo grondig te werk wilt gaan dat je zelfs de dronkenschap voorkomt door de hele avond met buikpijn op de bank te liggen.
Heilzaam
Om de zoveel tijd wordt er weer een onderzoek gepubliceerd waaruit zou blijken dat aspirine allerhande preventieve geneeskrachten bezit. Moeten we allemaal de apotheek leegkopen en ons volproppen met aspirine? Wacht daar nog maar even mee. De onderzoeken die zijn gepubliceerd worden vaak binnen de kortste keren weer tegengesproken. Onlangs is er een studie gepubliceerd waarbij mensen die jarenlang dagelijks aspirine slikten ongeveer 20% minder risico hadden om te sterven aan bepaalde soorten kanker. Bijzonder effectief dus, maar gezien je ook een verhoogde kans hebt op maagzweren en interne bloedingen zou ik voor nu slechts het vitamine C-pilletje bij je ontbijt nemen.
Wel is inmiddels redelijk zeker dat een kleine dosis aspirine per dag (ongeveer 30-100mg) gunstig werkt tegen hart- en vaatziekten. Aspirine belemmert namelijk het samenklonteren van bloedplaatjes en voorkomt zo trombose, de vorming van bloedproppen die bloedvaten kunnen dwarsbomen. Het wordt voorgeschreven aan mensen die al eerder een hartinfarct of beroerte hebben gehad en vermindert de kans op herhaling met zo’n 40%. Voor de bijzonder esthetisch verantwoorden onder ons: helaas, het verkleint de kans op spataderen niet.
Zusjes
Sommigen zweren bij aspirine, anderen bij paracetamol of ‘ibu’(profen). Zijn er wel verschillen tussen deze over-de-toonbank te verkrijgen pijnstillers? Het zijn alle drie verschillende stoffen, maar ze grijpen wel allemaal op hetzelfde proces in: het remmen van de vorming van COX. Het grootste verschil is dat paracetamol als enige niet ontstekingsremmend werkt. Daarnaast kan ibuprofen via de huid geabsorbeerd worden en dus ook voor sportblessures gebruikt worden. Als men maagklachten vreest, is paracetamol te verkiezen boven aspirine, omdat het geen nadelige effecten heeft op de maagwand. Verder is paracetamol overigens niet zo onschuldig als het misschien lijkt. Het is de grootste veroorzaker van acuut leverfalen in de Westerse wereld, en paracetamoloverdoses komen het vaakst voor van alle farmacologische overdoses. Het is niet zo rock ’n roll om met paracetamol de laan uit te gaan, als je het mij vraagt.
Mocht je overigens je poes van haar zeurende hoofdpijn willen ontdoen, geef haar dan geen paracetamol. Katten missen een bepaald enzym waardoor ze het niet kunnen afbreken en zelfs de kleinste hoeveelheid paracetamol al fataal kan zijn. Daarentegen kan je hetzelfde principe wel in je voordeel gebruiken bij een slangenplaag. Voor die glibbermannekes is een pilletje namelijk ook fataal, dus een stripje paracetamol in je junglekit kan nog wel eens handig van pas komen.
