Asset 14

Als het spuug ons aan de lippen staat

Als het spuug ons aan de lippen staat 1

Kun je bang worden van het water bij de Lauwersdijk dat ieder jaar een páár milimeter stijgt? Filosoof Tjesse Riemersma schrijft over nonchalance, paniek en of het mogelijk is om goed bang te zijn in tijden van klimaatverandering.

Op World Refrigeration Day, De Internationale Dag van de Koeling, is het buiten een tropische dag. Binnen blaast, onvoelbaar haast, frisse lucht de huiden koud. Vandaag viert De Nederlandse Vereniging van ondernemingen op het gebied van de Koudetechniek en Luchtbehandeling feest. Nog voor het eind van het jaar installeert ze 185.000 nieuwe aircomodellen.

Naast de digitale conferentie open ik een VN-rapport. Moet ik al sparen voor zo’n apparaat? Er komen overstromingen, lees ik, delen van Europa gaan branden en drinkwater wordt schaars. De zomers worden afgrijselijk heet. Ik wrijf mijn neus goed tegen de feiten en denk te zullen zweten van angst, maar de feiten voelen koud en droog. Als een autoraam, niet wanneer je ‘s ochtends in de condens iemands naam schrijft, maar wanneer je dat ‘s middags probeert, vergeefs omdat de airco aanstaat.
Wat ik wil zeggen, is dat het rapport me nonchalant maakt. Zelfs een leesmap bij de tandarts heb ik met meer angst dichtgeslagen. Hoe komt dat? Misschien is het de taal. De VN-commissie vermeldt naast iedere verwachting een zekerheidsindex. Ze acht het heel erg zeker, dat bestaande gezondheidsproblemen gaan verergeren in de eerste helft van deze eeuw. Ze weet erg zeker dat de opwarming vooral landen met lage lonen zal treffen. De commissie vindt medium bewijs, maar hoge overeenstemming, voor het toenemende aantal vluchtelingen, waarbij mensen die te arm zijn om te vluchten meer geweld op hun dak zullen krijgen.
Ik word maar moeilijk bang van zekere, wetenschappelijke taal. Het rapport informeert zo secuur dat ik enkel lees wat er staat, er is niets meer te speculeren. Ik probeer tussen de regels door te lezen, maar vind een vacuüm. Misschien word je pas bang van het onzekere, van iets dat misschien-kan-zijn, en sterft de angst met een zekerheidsindex zijn warmtedood.

Ik scroll door nette grafiekjes van bosbranden en pandemieën

De airco-conferentie is ondertussen een kwartier onderweg. Ik scroll door nette grafiekjes van bosbranden en pandemieën als ik een zinnetje oppik. Góeie airco’s, aldus een woordvoerder met droge oksels, blijven onder de veertig decibel.
Misschien word ik wel niet bang van klimaatverandering omdat ik in Nederland woon. Kantoortuinen, in alle opzichten ons dagelijkse klimaat, zijn het hele jaar door dezelfde temperatuur. De daarvoor benodigde koeling werkt stilletjes op de achtergrond. Niet alleen het veranderde klimaat gaat grotendeels aan Nederland voorbij, zelfs de manieren waarop we ons tegen de voorlopig minieme effecten verweren zijn teruggebracht tot een zacht gebrom.
Of maakt het niet uit hoe droog je taal is of hoe stil je koeling, en word je überhaupt niet bang van zoiets groots en traags als klimaatverandering? Angst gaat over spinnetjes, altijd maar die spinnetjes. Of slangen, hoogtes, pleinen. Over dingen die een individueel persoon kan opmerken. Maar kun je bang worden van het water bij de Lauwersdijk dat ieder jaar slecht een páár milimeter stijgt? Raak je van slag als de lente ieder jaar één dag eerder komt?

*

Ik raak verveeld en surf verder tot mijn hals verkrampt. Gehaast frommel ik de nekopening van mijn trui dicht. Wat er naar binnen glippen kan? Een foto op de website van de BBC, van overstromingen in Australië. Van enorme zwermen spinnen, eveneens voor het water op de vlucht, tot een vacht over elkaar heen gebuiteld zodat je er niet een scherp in beeld krijgt. Wat naar binnen glippen kan is een foto van iets groots, traags en ver wegs maar opeens invoelbaar. Klimaatverandering is bij mij al een dichtgeknepen vuist katoen, een rilling en een sterk verhaal. Ze is al bijna angstaanjagend.

Moet je bij een ramp, hoe traag die zich ook voltrekt, het hoofd koel houden?

Ik klik de foto weg alsof ik een hete pan aanraak. Nonchalance eist op kalme toon zijn plek op. Vier eeuwen verlichte mannen fluisteren me zachtjes een handvol redenen toe om niet bang te zijn. Alles went, gekkie, en Australië is ver weg. Nederland heeft een fantastische Deltacommissie. Elon Musk verzint er tegen die tijd wel een apparaatje voor. Bill Gates verzint er tegen die tijd wel een apparaatje voor.

Moet je bij een ramp, hoe traag die zich ook voltrekt, het hoofd koel houden?
Thomas Hobbes denkt van niet. In zijn gedachte-experiment, rondom de vraag waarom je vrijwillig onder het toezicht van een staat zou leven, speelt de emotie een belangrijke rol. In een wereld zonder afspraken en staatstoezicht regeert volgens hem de angst. Diefstal, moord, slot op de koelkast. Iedere geweldpleging kan alleen beantwoord worden met meer geweld, met wraak.
Angst is voor Hobbes het begin van een geweldloze verhouding tussen mensen. De mensen zullen de constante staat van paraatheid snel zat zijn, onderling regels opstellen en ambtenaren knuppels en schilden in de handen drukken. Ze zullen een deel van hun vrijheid opgeven. De angst voor anderen brengt de mensen tot een reflexief moment, omdat die angst ze doet beseffen dat ze beter af zijn als ze zelf ook beperkingen opgelegd krijgen. Angst is dan de aanleiding voor terughoudendheid.
Nu raakt menselijke agressie tegenwoordig niet alleen nog andere mensen, maar ook planten, dieren en de samenstelling van de atmosfeer. En ook die nemen nu wraak. In Le contrat naturel stelt Michel Serres dat er daarom eenzelfde contract moet komen tussen de mens en de rest van de wereld. Ook die verhouding verdient een reflexief moment en een gezamenlijke terughoudendheid.

Als de onderhandelingen daarvoor Hobbes’ protocol volgen, is het dan niet eerst zaak dat de niet-menselijke wereld ons weer angst inboezemt?

*

Van Hollandse angst wordt niemand bang. Ze klungelt en toffelt met acht poten over het keukenblad tot ik haar tussen een envelop en een longdrinkglas over de vensterbank kiep. Ze is weg wanneer ze buiten is, achter het raam, achter de dijken, en ik de harige naweeën van mijn handen spoel.
Angst is het engst in het donker, wanneer ze kruipt en klimt maar je haar niet ziet. Bang ben je voor wat er tegelijk niet én wel is, of wat er misschien-kan-zijn, een geconstrueerde toekomst met gelijke delen wat er is en wat komen kan. Dan is de angst even uit zicht, maar voel je haar ieder moment je keel inschieten. Je hoort haar al eitjes leggen tegen je maagwand, kokhalst van de gedachte dat ze openschieten.

Slaat angst op hol dan heet ze paniek.
Paniek zet zich uit, met iedere bange gedachte iets meer, totdat er niets anders in je hoofd past. Ze is een uitdijende ballon die niet knappen wil. Eenmaal opgeblazen drukt ze je ogen dicht en verstopt ze je oren.

In How Forests Think vertelt de antropoloog Eduardo Kohn hoe hij anderhalve dag panikeert, als hij in een bus door de regenachtige Amazone wordt gereden. Even daarvoor schiet de bus over dunne wegen langs steile afgronden, maar Kohn besteedt er niet te veel aandacht aan. Misschien kijkt hij hoe de regen op het raam steeds nieuwe vormen aanneemt. Misschien frummelt hij aan het uitklaptafeltje. Dan klettert voor hem een bult modderige, dikke keien als een opengereten zak knikkers over de weg. De aardverschuiving doet de buschauffeur remmen. Achter hen vormt zich een lange sliert auto’s, totdat een tweede aardverschuiving ook daar de weg afsluit en de sliert omsingeld raakt door modder.

Kohn voelt zich opgesloten en raakt angstig. Wat als de volgende steen de bus raakt? Wat als de grond onder de wielen wegglijdt? Er schieten allerlei beelden en herinneringen door zijn hoofd. Van de keer dat een modderstroom hem een slang voor de voeten wierp. Van een brug die als een ingedeukt cola-blikje in elkaar zakte onder het gewicht van neervallende keien. Van gele krassen verf op de rand van een klif, de enige achterblijfselen van een truck die het ravijn in dook.
Kohn kijkt om zich heen. Twee Spaanse vrouwen maken grappen en lachen. De assistent van de chauffeur kijk in alle rust om zich heen. Iedereen behalve hij wacht gedachteloos tot de keien opgeruimd zullen worden. Hoe meer de wat-als-scenario's door zijn hoofd schieten, hoe meer hij zich vervreemd voelt door de reactie van de andere passagiers. Langzaam zingt hij los van hen, en hun wereld. Zijn zintuigen vertrouwt hij niet meer. Verzin ik dingen? Ben ik hier de gek?
Enkel zijn gedachten vullen de ruimte: wat zou er morgen in de krant staan?
Niets over een ongeluk. Na een paar uur zijn de keien geruimd en kan het verkeer door.
Maar de paniek is nog niet geklaard. Het duurt tot de volgende dag voordat Kohn weer in zijn schik raakt. Tijdens een ochtendwandeling hoort hij een vogeltje zingen, soms als een stuiterend balletje, dan als krakerig ijs wanneer dat vroeg in de winter nog onbeschaatst en helder is. Het geluid prikt door alle angstige gedachten heen. Kohn grijpt zijn verrekijker en vindt het vogeltje, een tangare, tussen de door de rivier gepolijste kiezels aan de rand van een dorp. Kohn landt. De tangare trekt hem uit alle gevaarlijke, in zijn hoofd opgetuigde toekomsten; terug naar het heden van vlees en gekleurde veren.

Rationele mensen doen er niet aan, paniek. Die zijn koel en nonchalant.

Want een binnenwereld vindt pas ontspanning als de buitenwereld zich naar binnen zingt. Een ballon loopt leeg wanneer de binnen-en buitenkant elkaar érgens raken, door een naald, een nagel of omdat het tuitje open schiet.

Rationele mensen doen er niet aan, paniek. Die zijn koel en nonchalant. Ze zeggen mwoah, en kanwel, en dat zien we dan wel. Die laten de ballon al ver voor knappen uit de handen glippen. Wat zit je je nou druk te maken, roept iemand terwijl de plastic ballonresten achter hem uit de bomen waaien.
Volgens de Braziliaanse antropoloog Eduardo Viveiros de Castro haalden we ergens in de zestiende eeuw onze schouders zover op, dat we ze sindsdien niet meer los hebben kunnen laten. De zielige voormoderne mensen waren, zo zeggen we dan, bang voor van alles en nog wat: voor elkaar, voor de natuur, de dood en alles wat nieuw is. De grootste belofte van de moderne wetenschap is volgens hem ons te ontdoen van al die irrationele angsten. We hoefden niets meer te vrezen, omdat we alles zouden begrijpen.
—Poef. Alsof de Verlichting aanging en er drie spinnetjes met de voorpoten en een wit vaantje omhoog onder het aanrecht vandaan kropen.

Goed bang zijn, is ‘s nachts stiekem de wolvenbuiken palperen om te kijken hoe groot hun honger is, en dan fantaseren waar de beesten het hek over springen.

Angst is een klein gaatje waardoor de wereld naar binnen glippen kan. Nonchalance plakt daar zorgvuldig, en paniek onbesuisd, een stukje tape overheen. Nonchalance doordat de wereld langzaam van je opgetrokken schouders glijdt, paniek door je enkel nog te omgeven door je zelfgegenereerde angsten. Hoe worden we weer goed bang?

*

Ik heb het nooit gekund, me bedreigd wanen door klimaatverandering. Vier eeuwen sociaal contract maakten me verwend, maar misschien kan ik er beter in worden.
Wat is goede angst? Geen paniek, of nonchalance; niet een uitdijende verzameling wat-als-scenario’s, niet een argeloos hemelwijzen van schouders. Ze is gedoseerd, wat er is en komen kan. Goed bang zijn, is ‘s nachts stiekem de wolvenbuiken palperen om te kijken hoe groot hun honger is, en dan fantaseren waar de beesten het hek over springen. Hij prikt, plakt en ruikt, goeie angst, naar zure lucht van maag en dik spuug. Hij is een ruwe vacht langs een gladgeschoren wang.

Maar wat als ik straks wakker blijf, en de echte klootzakken maar niet bang worden?

Beeld: Carolyn Crossley

Mail

Tjesse Riemersma is schrijver, journalist en filosoof. Hij studeerde kunstmatige intelligentie en filosofie, is Waddenzeecorrespondent voor Tijdschrift Noorderbreedte en doceert filosofie aan de Volksuniversiteit Zuidlaren. Journalistieke verhalen, opiniestukken of essays verschenen bij De Volkskrant, Dagblad van het Noorden, NRC Handelsblad, Filosofie Magazine, De Groene Amsterdammer, Trouw, Humo, Noorderbreedte, DeFusie en de Ukrant.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

Na twee jaar af en aan wel en geen onderwijs op school te hebben gehad, ervaren leerlingen dat er 'hiaten in hun kennis' zijn ontstaan. Lees meer

Automatische concepten 73

Engeland is gesloten

Maar liefst 28.000 vluchtelingen staken in 2021 het Engelse Kanaal over, met gevaar voor eigen leven. Lees meer

Op elk potje past een probleempje

Op elk potje past een probleempje

Waarom moeten lesbische relaties in films altijd zo tragisch afgelopen? Esther Lamberigts pleit voor een positiever beeld van queer levens in hedendaagse media. Lees meer

Nieuws in beeld: Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Vond de Chinese maanlander een hutje, een kleine triomfboog, of toch maar gewoon een grote rots? Lees meer

Nieuws in beeld: Weg met het kerstpakket!

Weg met het kerstpakket!

Er zit zelden iets in waar je op zit te wachten, laat staan iets van kwaliteit. Lees meer

Over geluk is het moeilijk praten 2

Over geluk is het moeilijk praten

Filmmaker Agnès Varda was een uitgesproken feminist. Julia de Dreu zag in haar een geestdriftige, politiek geëngageerde vrouw. Maar Varda's film 'Le bonheur' lijkt een ode aan het traditionele huwelijksgeluk. Wat wilde ze ons vertellen met dit onuitgesproken drama? Lees meer

Stemmen op je zestiende voor een sterkere democratie

Het is goed voor Nederland als zestienjarigen mochten stemmen, zegt Jazz Komproe. Lees meer

Ik sla een praatje op het Godenpad

Shimanto Reza gaat tegen zijn achterhoofdstem in en ontdekt de waarde van taboes. Lees meer

Een nieuw feminisme zet sociale media naar zijn hand

Een nieuw feminisme zet sociale media naar zijn hand

Sociale media moedigen ‘seksuele objectificatie’ aan zodat we langer van hun diensten gebruik maken. Des te interessanter is daarom het recente tegengeluid vanuit de traditionele ‘tempels’ van seksuele objectificatie: de pop-, mode- en pornoindustrie. Lees meer

Nieuws in beeld: De schone schijn van shein

Je nieuw bloesje heeft een louche verleden

Achter het succes van retailapp Shein zou 'moderne slavernij' schuilgaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Genoeg van het ongenoegen

Genoeg van het ongenoegen

Slopen, slopen, slopen - volgden de relzoekers van vorige maand niet gewoon het voorbeeld van de regering? Lees meer

Fenomenologie van de moshpit

Fenomenologie van de moshpit

Wat is de aantrekkingskracht van de moshpit? Volgens Wout Nordbeck, essayprijswinnaar van Wijsgerig Festival DRIFT, kan enkel de fenomenologie ons helpen deze vraag te beantwoorden. Lees meer

Het geweld van de sloopkogel en de leugens van de dialoog

Het geweld van de sloopkogel en de leugens van de dialoog

Geweld kent vele vormen: uit je huis gedreven worden, een politieknuppel op je kaak krijgen, en een beschaafd gesprek moeten houden met de mensen die je huizen slopen en je zojuist tegen de grond werkten. Al deze vormen passeerden de revue tijdens de Woonopstand. Lees meer

Daten en rouw

Daten als de dood nog naklinkt

Rouw laat geen enkel deel van het leven onberoerd, merkt Babet te Winkel na het overlijden van haar moeder. In dit persoonlijke essay onderzoekt ze de relatie tussen daten en de dood. Lees meer

Zo divers als het brein is, zo identiek is de medicatie

Zo divers als het brein is, zo identiek is de medicatie

Van de Nederlanders met autisme krijgt ongeveer de helft ooit medicijnen voorgeschreven, maar veel opties zijn daar niet in. Lees meer

Hoe ik een man van mezelf probeerde te maken

Hoe ik een man van mezelf probeerde te maken

Max Urai heeft in zijn jonge jaren veel voorbeelden gehad van mannelijkheden die niet draaien om auto's herkennen en gewichtheffen. Toch merkt hij nu dat een mens zich maar tot zoverre kan pushen om anders te worden dan hij/zij/hen is. Lees meer

Nieuws in beeld: 17

Gevaccineerde Big Bird vogelvrij voor conservatieve Amerikanen

Big Bird kreeg een vaccin en nu zijn conservatieve Amerikanen boos. Lees meer

Leer gewoon de regeltjes, luilakken

Leer gewoon de regeltjes, luilakken

Dyslexie is alleen een handicap omdat we het belang van foutloos Nederlands overschatten. In ons professionele en persoonlijke leven zou spelling niet bepalend moeten zijn, stelt Vivian Mac Gillavry, zelf dyslectisch. Lees meer

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

De millennial beweegt zich in een wereld vol problemen, waar niets zeker lijkt te zijn. Waarom blijven zoeken naar vaste betekenis, vraagt Aisha Mansaray zich af. Kunnen we niet beter een vrolijk soort nihilisme omarmen? Lees meer

KIRAC loopt achter op John de Mol

KIRAC loopt achter op John de Mol

Achter de façade van KIRACs kunstkritiek gaat vooral getreiter schuil. Volgens Julius Koetsier kunnen ze nog veel leren van populaire tv shows. Lees meer