Guerrilla Girls, 1989 De tentoonstelling elles@centrepompidou in Parijs toont alleen maar kunstwerken van vrouwen. Is het revolutionair of een doekje voor het bloeden?" /> Guerrilla Girls, 1989 De tentoonstelling elles@centrepompidou in Parijs toont alleen maar kunstwerken van vrouwen. Is het revolutionair of een doekje voor het bloeden?" />
Asset 14

Alleen maar vrouwen


Guerrilla Girls, 1989

Een museumwand in het Centre Pompidou in Parijs is bedekt met felgekleurde posters. Het grootste exemplaar toont “Grande Odalisque” van Ingres (1814, Louvre), maar dan felgeel. Ingres’ geïdealiseerde naakte concubine heeft hier het hoofd van een grauwende gorilla, waarboven in dikke letters staat: “Do women have to be naked to get into U.S. museums?” Was getekend: “Guerrilla Girls - Conscience of the art world”.

Welkom op de tentoonstelling elles@centrepompidou; Women artists in the collections of the national modern art museum, waar Centre Pompidou “de vrouwelijke kant” van haar collecties toont.

Het aanbod is overweldigend met grote namen als Sonia Delaunay, Niki de Saint Phalle, Diane Arbus, Sophie Calle en Frida Kahlo. Meer dan vijfhonderd werken van ruim tweehonderd kunstenaars - allen vrouwen - zijn bij elkaar gebracht in zalen die normaal gereserveerd zijn voor de vaste collectie. elles is opgedeeld in zeven verschillende secties. De expositie is chronologisch, beginnend bij het einde van de negentiende eeuw en doorlopend tot het heden.


Een kunstwerk van Agnes Thurnauer waarin de namen van bekende mannelijke kunstenaars zijn "vervrouwelijkt".

In het gedeelte Pioneers wordt de onduidelijke plek die vrouwen binnen de avant-garde bewegingen van begin twintigste eeuw innamen aan de orde gesteld. Het is ontluisterend om je te realiseren dat de vooruitstrevende Kubisten, Surreëalisten en Dadaïsten dat in veel gevallen niet waren als het ging om het toelaten van vrouwen in hun mannenclubjes. Dadaïst Hans Richter zei over kunstenares Hannah Höch - de enige vrouw in de Berlijnse Dada-groep - dat ze “zo goed was in het regelen van bier en broodjes”. Natalia Goncharova (1881-1962) maakte deel uit van Der Blaue Reiter, dezelfde kunstenaarsbeweging als Wassilii Kandinsky. In 2008 werd een van haar stillevens bij Christie’s geveild voor 10,8 miljoen dollar. Toch is haar naam relatief onbekend, en bovendien wordt deze altijd in één adem genoemd met die van haar echtgenoot, Mikhail Larionov.


Natalia Goncharova, Self Portrait with Yellow Lilies (1907)

De overgang van de avant-garde-vrouwen naar de jaren zestig en zeventig is abrupt en verrassend. Niki de Saint Phalle introduceert de militante woman artist met haar Tirs of Shooting Pictures: plastic zakjes met verf werden achter een schilderij gehangen, waarna ze erop begon te schieten met een .22 geweer. Volgens De Saint Phalle was het effect “like making the paint bleed”. Duidelijk is te zien hoe de woede en verontwaardiging van vrouwen over hun achtergestelde positie plotseling explodeerde in zeer politiek werk, bijvoorbeeld in de performancekunst van Ana Mendieta, Carolee Schneemann, Valie Export en Marina Abramovic. Op foto’s en videobeelden zien we een naakte vrouw die een kip slacht (Mendieta), mannen en vrouwen die over de grond rollen met vissen tussen hun benen (Schneemann), en de Oostenrijkse kunstenares Valie Export die haar guerilla-performances uitvoert. Haar Aktionshose: Genitalpanik uit 1969 is indrukwekkend. (Export betrad een bioscoop in München, gekleed in een kruisloze broek met een machinegeweer in haar hand. Op en neer lopend langs de rijen nodigde ze de aanwezige mannen uit een echte vrouw aan te raken inplaats van passief en voyeuristisch te kijken naar naakte vrouwen op een filmdoek.)

Performancekunst door vrouwen uit deze periode draaide vaak om het lichaam, dat gebruikt werd als een politiek symbool voor onderdrukking. Niet voor niets was de slogan van het feminisme: “The personal is political”.


Foto van de performance Aktionshose: Genitalpanik (1969) door Valie Export

Dwalend door het museum realiseerde ik me dat ik nog nooit een tentoonstelling van een dergelijke schaal had gezien, met alleen maar werk van vrouwen.

Ik heb me altijd geërgerd aan de benaming “vrouwelijke kunst”; dit houdt namelijk meestal een devaluatie in. Lopend door de tentoonstelling ga je jezelf automatisch vragen stellen over de “vrouwelijkheid” van de kunstwerken. En jezelf verbazen over het feit dat een museum in 2010 goede sier maakt met het feit dat voor de eerste keer een expositie plaatsvindt met alleen vrouwelijke kunstenaars uit de eigen collectie.

Het idee achter elles@centrepompidou is “neither female nor feminist in point of view”, stelt de tentoonstellingsbrochure. Curator Camille Morineau zegt in een interview dat ze een risico heeft genomen: "Excluding men and showing only women is a revolutionary gesture of affirmative action. But the museum is avant-garde. (...) And we like a lot of drama. This is going to be dramatic in a big way."

Positieve discriminatie is dus blijkbaar nog steeds noodzakelijk om de vrouwelijke kunstenaar op de voorgrond te plaatsen.

In de tentoonstellingsbrochure is een beroemd citaat uit feministenbijbel De Tweede Sekse (1949) van Simone de Beauvoir opgenomen: “One is not born a woman, one becomes one. (...) it is civilization as a whole that produces this creature, intermediate between male and eunuch, which is described as feminine.”

De Beauvoir’s definitie van de vrouw als “The Other” - in feite een inferieure afwijking van het sterke, mannelijke geslacht - betekende een doorbraak in het denken over seksualiteit. "How can a human being in a woman's situation attain fulfillment?" vroeg Beauvoir. Deze en andere vragen worden gesteld in de tentoonstelling, en dan vooral in het eerste gedeelte met de thema’s Pioneers, Free Fire en The Activist Body (met de meest radicale kunst) die dan ook de sterkste indruk maken.

Het laatste gedeelte van de tentoonstelling is getiteld Immaterial en toont contemporaine kunst van onder andere Alisa Andrasek, Tacita Dean, Pippilotti Rist en Mariko Mori. Wat deze werken bindt is volgens de curatoren “disembodiment”, het ongrijpbare. De woede en het feminisme van de vrouwelijke kunstenaars uit de jaren zestig en zeventig lijkt verdwenen bij deze kunstenaars; de meeste werken ademen een etherische, licht verontrustende sfeer.

Ik had het gevoel dat elles enigszins hinkte op twee gedachten. Aan de ene kant wil men de pioniers, de rebellen en de feministen eren, maar aan de andere kant mocht de tentoonstelling “neither female nor feminist” zijn. Wellicht is dit een knieval die Morineau heeft moeten maken om elles überhaupt van de grond te krijgen; ze vertelt in een interview dat de interesse in Frankrijk voor de achtergestelde positie van vrouwen vrijwel nihil is.

Er werd in het kader van deze tentoonstelling zelfs gesproken van een “kleine feministische revolutie”. Dat is dan wel een korte, want eind februari wordt de gewone vaste collectie weer teruggehangen. De vraag werpt zich op hoeveel vrouwelijke kunstenaars er dan nog overblijven.

Toch is het is een goede zaak dat het Centre Pompidou dit initiatief neemt. Veel andere musea beschikken waarschijnlijk niet eens over voldoende kunstwerken door vrouwen om een dergelijke tentoonstelling te realiseren.

De Beauvoir wenste dat de “mythe van de vrouw” zou worden vernietigd; dit zou tot bevrijding leiden. Een bevrijding die vooral wederzijdse acceptatie zou inhouden. Hoewel feministische kunsthistorici al decennia bezig zijn met vrouwelijke kunstgeschiedenis, is het bijzonder om een tentoonstelling te zien die dit op relatief neutrale wijze in praktijk tracht te brengen. Het afwezige opgeheven vingertje van vooral het Amerikaanse feminisme wordt dan ook niet echt gemist.

Toch kon ik de gedachte niet onderdrukken dat het werkelijke doel na zoveel jaren strijd nog steeds niet bereikt is; dan was een tentoonstelling als elles@centrepompidou namelijk niet nodig geweest. De Guerrilla Girls kunnen voorlopig nog niet met pensioen.

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Alles vijf sterren: 25

Je bent niet alleen

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de rubbers van je koelkast te vervangen of De ontdekking van de hemel te lezen. Lees meer

Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Azul

Azul

'Azul', een kort verhaal van Nora van Arkel, verkent de uitwassen van een driehoeksverhouding. Hoe verwerk je verlies wanneer je aan de kant bent gezet? Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

Tip: Bouw een tedere takkenhut

Bouw een tedere takkenhut

Rijk Kistemaker troost zich tijdens de coronacrisis met de kosmische vraagstukken die Lars von Triers Melancholia opwerpt. Hoe rouwen we om het verlies van de aarde of - iets kleiner - een achteloze manier van leven? Lees meer

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Tijdens de Kosmische week stijgen we duizenden kilometers boven het aardoppervlak uit, om daar te reflecteren op het heelal en op onszelf, op de astrologie en op onze omgang met de aarde. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Een niet-commerciële vrije ruimte als Hard//hoofd is in deze tijd bijzonder, en jouw steun hieraan is onmisbaar. Als je vóór 1 juni aanmeldt dan ontvang je als dank een kunstwerk van Raquel van Haver en mag je gratis naar ons jubileumevenement. Sluit je nu aan bij Hard//hoofd!

Meer info