Een kunsttentoonstelling over Alexander de Grote. Deze machtige veroveraar met het onweerstaanbaar knappe gezicht blijft ons fascineren." /> Een kunsttentoonstelling over Alexander de Grote. Deze machtige veroveraar met het onweerstaanbaar knappe gezicht blijft ons fascineren." />
Asset 14

Alexander en andere helden

In de Hermitage in Amsterdam is een tentoonstelling aan Alexander de Grote gewijd. Fotograaf Erwin Olaf maakte zelfs een heuse trailer voor het geheel. De vraag is: wat maakt het gezicht van deze veroveraar toch zo fascinerend? En wat zegt de manier waarop we helden vereren over onze tijd?

De duistere, heroïsche muziek doet denken aan de openingsscène van een groots opgezette Hollywoodfilm. Steeds trekt een in kunstige schaduwen gehuld gezicht voorbij, onderbroken door teksten als DE MYTHE en ZIJN ERFENIS. De gezichten zijn gebeeldhouwd, gesmeed en zelfs in munten geslagen. De stem van Rutger Hauer begint te vertellen. Over het laatste beeld verschijnen de woorden “De Onsterfelijke Alexander de Grote”.

Wat je hebt gezien is niet de vooraankondiging van een zoveelste film over leven en dood van de Macedonische veroveraar, maar een door fotograaf Erwin Olaf gemaakte trailer voor een tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam. Hij kreeg de beschikking over objecten die in de tentoonstelling waren opgenomen: verschillende bronzen en marmeren beelden, een munt, een camee. Deze tonen allen het klassieke portret van Alexander zoals het ook in ons collectieve bewustzijn verankerd is: een jong gezicht met weelderige krullen, een volle mond en grote ogen – een sensuele, geïdealiseerde Olympische god. Erwin Olaf vervlocht de opnamen van de Hermitage-objecten met korte flitsen van een model dat in de huid van Alexander is gekropen; het laatste, indrukwekkende shot toont Alexanders bronzen gezicht dat plotseling de ogen opslaat en de toeschouwer recht aankijkt.

Interessant is dat de tentoonstelling niet een ode is aan de heroïsche jonge koning, die zich tijdens zijn 33-jarige leven heerser over Azië, Griekenland, Macedonië, Perzië en Egypte mocht noemen, en overal steden stichtte die hij Alexandrië noemde. “De Onsterfelijke” probeert juist iets te vertellen over de vele betekenissen die het concept Alexander de Grote over de loop der eeuwen heeft verzameld. De Hermitage heeft het “concept Alexander” opgedeeld in vier thema’s: De Mythe, Zijn Reizen, De Werkelijkheid en Zijn Erfenis.

Veel van de tentoongestelde objecten komen uit de tijd van Alexander en zorgen voor een realistisch beeld van de periode: gedeukte ijzeren soldatenhelmen, gedecoreerde schilden, gedeeltes van strijdwagens. Ook is er een prachtige serie zwart –en roodfigurige Griekse vazen, beschilderd met mythische voorstellingen, Romeinse beelden naar Grieks origineel en natuurlijk de stenen, bronzen en marmeren versies van Alexander. Om aan te tonen hoe ver de mythevorming in latere eeuwen zou vorderen, zien we ook wandtapijten, schilderijen, cameeën en andere decoratieve kunstvoorwerpen waar de heldendaden van Alexander op zijn afgebeeld. Geliefd waren de aangedikte elementen uit zijn levensverhaal die zijn goddelijke status leken te bevestigen: de ontwarring van de Gordiaanse knoop (door middel van één slag met zijn zwaard), hoe hij het paard Boukefalos bedwong en de ontmoeting met zijn toekomstige vrouw Roxane (de dochter van een Perzisch heerser wiens gebied hij had veroverd).

Pietro Antonio Rotari (1707–1762), Alexander de Grote en Roxana

Dit alles zorgt inderdaad voor een meer gelaagde interpretatie van Alexander de Grote; het is een poging de mythe te ontrafelen. Vooral de militaire parafernalia uit de derde en vierde eeuw voor Christus maken dat de tentoonstellingsteksten over Alexanders veroveringstochten echt gaan leven; de Egyptische en Perzische kunstvoorwerpen brengen af en toe de nodige variatie, net als de vele van het Russische hof afkomstige curiositeiten, zoals een uit walrusbeen gesneden tafereeltje uit de achttiende eeuw, getiteld “De Triomf van Alexander” en de beroemde Gonzaga-camee met een dubbelportret van de Egyptische koning Ptolemaeus II en zijn vrouw Arsinoë II. De objecten fungeren als voorbeelden van de verschillende vormen die de Alexander-mythologie in de loop van de tijd heeft aangenomen.

Toen Lodewijk XIV, alias de Franse Zonnekoning, zichzelf uitriep tot “de nieuwe Alexander” gaf hij schilder Charles Le Brun opdracht tot het maken van een serie Alexander-schilderijen voor het Louvre. Reproducties en kopieën van de serie waren zeer populair (in de Hermitage zijn enkele gravures naar Le Brun te zien.) Hier werd Alexander dus gebruikt als politiek symbool, om de status van een heersende monarch te versterken. Eén van Le Bruns bekendste schilderijen, “De intocht van Alexander in Babylon”, toont de jonge vorst in een strijdwagen, getrokken door olifanten. Terwijl overal om hem heen activiteit is, staat de met een lauwerkrans getooide Alexander kalm en onverzettelijk in zijn strijdwagen, als enige omringd door een goudkleurig licht, terwijl hij de toeschouwer recht aankijkt. Hoewel Le Brun Alexander hier net zo clichématig afbeeldt als zijn vele voorgangers, is die rechtstreekse blik even verrassend en enigmatisch als dat laatste shot in Erwin Olafs Morphing Alexander. Alsof de legende heel even tot leven komt.

Charles le Brun, De triomfale intocht van Alexander in Babylon (1665)

Maar op de één of andere manier blijft dat gezicht het meest trekken, nog even raadselachtig als voorheen. Erwin Olaf had dat goed begrepen toen hij zijn film maakte: in elk shot zoomt hij in op die bekende gelaatstrekken, om ze van alle kanten te belichten en zelfs eventjes tot leven te brengen. Want dat is het enige wat we echt denken te kennen van Alexander: zijn gezicht. Het was Alexanders hofbeeldhouwer Lysippos die hem als eerste vereeuwigde, en zijn portret werd de standaard voor alle latere afbeeldingen. Het is niet te zeggen hoeveel de kenmerkende gelaatstrekken van Lysippos’ Alexander met de werkelijkheid overeenkwamen. In de biopic Alexander uit 2004 bleek de visuele standaard nog dermate dwingend dat acteur Colin Farrell werd toegetakeld met een blond bloempotkapsel, wat hem buitengewoon ongeloofwaardig maakte als wereldveroveraar.

Alexander de Grote is misschien wel dé archetypische heldenfiguur. Denk aan Alexander en meteen komen woorden als “heroïsch” en “legendarisch” naar boven; daarnaast verschijnt ook direct het beroemde beeld van zijn gezicht waar Lysippos de basis voor legde. Er zijn maar weinig anderen die tijdens hun leven al een welhaast goddelijke status bezaten en tot op de dag van vandaag zo’n vruchtbare bron van inspiratie zijn voor schrijvers en kunstenaars. Julius Caesar komt in de buurt, de Egyptische koningin Cleopatra, misschien de mythische Koning Arthur (maar van hem is het niet duidelijk of hij daadwerkelijk heeft bestaan) en natuurlijk Napoleon Bonaparte. Waar zijn ze eigenlijk gebleven, de ware helden?

Wellicht heeft het een beetje te maken met de intrede van de fotografie rond 1830; een vorst kon niet meer als vanzelfsprekend geïdealiseerde portretten van zichzelf verspreiden in de wetenschap dat de meeste mensen hem of haar toch nooit in levende lijve zouden aanschouwen. Een foto kan meedogenloos zijn.

Anderen die met een beetje goede wil in dit rijtje passen, zoals Lodewijk XIV en Karel de Grote, waren ook monarchen die door hun volk werden aanbeden en talloze malen door kunstenaars zijn vereeuwigd. Maar die verering door het volk was in alle gevallen evenzeer op macht, onderdrukking en angst gebaseerd, als op bewondering. Natuurlijk zijn er na de veldtochten van Napoleon ook despoten en tirannen geweest: meer dan genoeg zelfs. Sommigen werden misschien wel op dezelfde manier vereerd, denk aan Stalin, Hitler, Mao. Het feit dat we nu in detail op de hoogte zijn van hun gruweldaden, maakt echter dat ze nooit meer de status van legende zullen krijgen – en dat is maar goed ook. Hier ligt de ware reden dat er geen “Alexanders” meer zijn: mensen, ook heldhaftige staatshoofden, zijn geen goden – meestal zijn het zelfs gevaarlijke engerds die letterlijk over lijken gaan.

Misschien was het met Alexander ook zo gegaan als hij nu had geheerst. Waarschijnlijk is onwetendheid in dit geval een zegen, en kunnen we onbekommerd genieten van de bijzondere objecten uit de Hermitage. Want wie zou een tentoonstelling met Hitler-portretten willen bezoeken?

'De Onsterfelijke Alexander de Grote' in de Hermitage Amsterdam, tot 18 maart 2011.

Mail

Sanne Rispens

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer