Een kunsttentoonstelling over Alexander de Grote. Deze machtige veroveraar met het onweerstaanbaar knappe gezicht blijft ons fascineren." /> Een kunsttentoonstelling over Alexander de Grote. Deze machtige veroveraar met het onweerstaanbaar knappe gezicht blijft ons fascineren." />
Asset 14

Alexander en andere helden

In de Hermitage in Amsterdam is een tentoonstelling aan Alexander de Grote gewijd. Fotograaf Erwin Olaf maakte zelfs een heuse trailer voor het geheel. De vraag is: wat maakt het gezicht van deze veroveraar toch zo fascinerend? En wat zegt de manier waarop we helden vereren over onze tijd?

De duistere, heroïsche muziek doet denken aan de openingsscène van een groots opgezette Hollywoodfilm. Steeds trekt een in kunstige schaduwen gehuld gezicht voorbij, onderbroken door teksten als DE MYTHE en ZIJN ERFENIS. De gezichten zijn gebeeldhouwd, gesmeed en zelfs in munten geslagen. De stem van Rutger Hauer begint te vertellen. Over het laatste beeld verschijnen de woorden “De Onsterfelijke Alexander de Grote”.

Wat je hebt gezien is niet de vooraankondiging van een zoveelste film over leven en dood van de Macedonische veroveraar, maar een door fotograaf Erwin Olaf gemaakte trailer voor een tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam. Hij kreeg de beschikking over objecten die in de tentoonstelling waren opgenomen: verschillende bronzen en marmeren beelden, een munt, een camee. Deze tonen allen het klassieke portret van Alexander zoals het ook in ons collectieve bewustzijn verankerd is: een jong gezicht met weelderige krullen, een volle mond en grote ogen – een sensuele, geïdealiseerde Olympische god. Erwin Olaf vervlocht de opnamen van de Hermitage-objecten met korte flitsen van een model dat in de huid van Alexander is gekropen; het laatste, indrukwekkende shot toont Alexanders bronzen gezicht dat plotseling de ogen opslaat en de toeschouwer recht aankijkt.

Interessant is dat de tentoonstelling niet een ode is aan de heroïsche jonge koning, die zich tijdens zijn 33-jarige leven heerser over Azië, Griekenland, Macedonië, Perzië en Egypte mocht noemen, en overal steden stichtte die hij Alexandrië noemde. “De Onsterfelijke” probeert juist iets te vertellen over de vele betekenissen die het concept Alexander de Grote over de loop der eeuwen heeft verzameld. De Hermitage heeft het “concept Alexander” opgedeeld in vier thema’s: De Mythe, Zijn Reizen, De Werkelijkheid en Zijn Erfenis.

Veel van de tentoongestelde objecten komen uit de tijd van Alexander en zorgen voor een realistisch beeld van de periode: gedeukte ijzeren soldatenhelmen, gedecoreerde schilden, gedeeltes van strijdwagens. Ook is er een prachtige serie zwart –en roodfigurige Griekse vazen, beschilderd met mythische voorstellingen, Romeinse beelden naar Grieks origineel en natuurlijk de stenen, bronzen en marmeren versies van Alexander. Om aan te tonen hoe ver de mythevorming in latere eeuwen zou vorderen, zien we ook wandtapijten, schilderijen, cameeën en andere decoratieve kunstvoorwerpen waar de heldendaden van Alexander op zijn afgebeeld. Geliefd waren de aangedikte elementen uit zijn levensverhaal die zijn goddelijke status leken te bevestigen: de ontwarring van de Gordiaanse knoop (door middel van één slag met zijn zwaard), hoe hij het paard Boukefalos bedwong en de ontmoeting met zijn toekomstige vrouw Roxane (de dochter van een Perzisch heerser wiens gebied hij had veroverd).

Pietro Antonio Rotari (1707–1762), Alexander de Grote en Roxana

Dit alles zorgt inderdaad voor een meer gelaagde interpretatie van Alexander de Grote; het is een poging de mythe te ontrafelen. Vooral de militaire parafernalia uit de derde en vierde eeuw voor Christus maken dat de tentoonstellingsteksten over Alexanders veroveringstochten echt gaan leven; de Egyptische en Perzische kunstvoorwerpen brengen af en toe de nodige variatie, net als de vele van het Russische hof afkomstige curiositeiten, zoals een uit walrusbeen gesneden tafereeltje uit de achttiende eeuw, getiteld “De Triomf van Alexander” en de beroemde Gonzaga-camee met een dubbelportret van de Egyptische koning Ptolemaeus II en zijn vrouw Arsinoë II. De objecten fungeren als voorbeelden van de verschillende vormen die de Alexander-mythologie in de loop van de tijd heeft aangenomen.

Toen Lodewijk XIV, alias de Franse Zonnekoning, zichzelf uitriep tot “de nieuwe Alexander” gaf hij schilder Charles Le Brun opdracht tot het maken van een serie Alexander-schilderijen voor het Louvre. Reproducties en kopieën van de serie waren zeer populair (in de Hermitage zijn enkele gravures naar Le Brun te zien.) Hier werd Alexander dus gebruikt als politiek symbool, om de status van een heersende monarch te versterken. Eén van Le Bruns bekendste schilderijen, “De intocht van Alexander in Babylon”, toont de jonge vorst in een strijdwagen, getrokken door olifanten. Terwijl overal om hem heen activiteit is, staat de met een lauwerkrans getooide Alexander kalm en onverzettelijk in zijn strijdwagen, als enige omringd door een goudkleurig licht, terwijl hij de toeschouwer recht aankijkt. Hoewel Le Brun Alexander hier net zo clichématig afbeeldt als zijn vele voorgangers, is die rechtstreekse blik even verrassend en enigmatisch als dat laatste shot in Erwin Olafs Morphing Alexander. Alsof de legende heel even tot leven komt.

Charles le Brun, De triomfale intocht van Alexander in Babylon (1665)

Maar op de één of andere manier blijft dat gezicht het meest trekken, nog even raadselachtig als voorheen. Erwin Olaf had dat goed begrepen toen hij zijn film maakte: in elk shot zoomt hij in op die bekende gelaatstrekken, om ze van alle kanten te belichten en zelfs eventjes tot leven te brengen. Want dat is het enige wat we echt denken te kennen van Alexander: zijn gezicht. Het was Alexanders hofbeeldhouwer Lysippos die hem als eerste vereeuwigde, en zijn portret werd de standaard voor alle latere afbeeldingen. Het is niet te zeggen hoeveel de kenmerkende gelaatstrekken van Lysippos’ Alexander met de werkelijkheid overeenkwamen. In de biopic Alexander uit 2004 bleek de visuele standaard nog dermate dwingend dat acteur Colin Farrell werd toegetakeld met een blond bloempotkapsel, wat hem buitengewoon ongeloofwaardig maakte als wereldveroveraar.

Alexander de Grote is misschien wel dé archetypische heldenfiguur. Denk aan Alexander en meteen komen woorden als “heroïsch” en “legendarisch” naar boven; daarnaast verschijnt ook direct het beroemde beeld van zijn gezicht waar Lysippos de basis voor legde. Er zijn maar weinig anderen die tijdens hun leven al een welhaast goddelijke status bezaten en tot op de dag van vandaag zo’n vruchtbare bron van inspiratie zijn voor schrijvers en kunstenaars. Julius Caesar komt in de buurt, de Egyptische koningin Cleopatra, misschien de mythische Koning Arthur (maar van hem is het niet duidelijk of hij daadwerkelijk heeft bestaan) en natuurlijk Napoleon Bonaparte. Waar zijn ze eigenlijk gebleven, de ware helden?

Wellicht heeft het een beetje te maken met de intrede van de fotografie rond 1830; een vorst kon niet meer als vanzelfsprekend geïdealiseerde portretten van zichzelf verspreiden in de wetenschap dat de meeste mensen hem of haar toch nooit in levende lijve zouden aanschouwen. Een foto kan meedogenloos zijn.

Anderen die met een beetje goede wil in dit rijtje passen, zoals Lodewijk XIV en Karel de Grote, waren ook monarchen die door hun volk werden aanbeden en talloze malen door kunstenaars zijn vereeuwigd. Maar die verering door het volk was in alle gevallen evenzeer op macht, onderdrukking en angst gebaseerd, als op bewondering. Natuurlijk zijn er na de veldtochten van Napoleon ook despoten en tirannen geweest: meer dan genoeg zelfs. Sommigen werden misschien wel op dezelfde manier vereerd, denk aan Stalin, Hitler, Mao. Het feit dat we nu in detail op de hoogte zijn van hun gruweldaden, maakt echter dat ze nooit meer de status van legende zullen krijgen – en dat is maar goed ook. Hier ligt de ware reden dat er geen “Alexanders” meer zijn: mensen, ook heldhaftige staatshoofden, zijn geen goden – meestal zijn het zelfs gevaarlijke engerds die letterlijk over lijken gaan.

Misschien was het met Alexander ook zo gegaan als hij nu had geheerst. Waarschijnlijk is onwetendheid in dit geval een zegen, en kunnen we onbekommerd genieten van de bijzondere objecten uit de Hermitage. Want wie zou een tentoonstelling met Hitler-portretten willen bezoeken?

'De Onsterfelijke Alexander de Grote' in de Hermitage Amsterdam, tot 18 maart 2011.

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Filmtrialoog: Cold War

Cold War

De film Cold War is een verhaal over een onmogelijke liefde in Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Onze redacteuren bespreken deze veelgeprezen film en beraden zich op de esthetiek, de diepgang van de liefdesrelatie en de raakvlakken met hun eigen leven. Lees meer

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Hard//hoofd is trotse mediapartner van literair festival Nieuwe Types, dat gedurende de hele maand maart plaatsvindt in Arnhem én online. Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Revolutie in kleine stappen

In plaats van te praten

Deze week worden onze redacteuren nogmaals blij van Micha Wertheim en vinden ze alternatieve wijzen om gesprekken te voeren (of juist niet). Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers