Asset 14

Academische vrijheid m’n reet

Porseleinen beeldje van Vrouwe Justitia: vrouw met een roze gedrapeerde jurk en een witte blinddoek rond haar ogen

Promovenda Harriët Bergman voelt niet de vrijheid om zich écht kritisch uit te laten over machthebbers. De oorverdovende stilte op rechts na het ontslag van universitair hoofddocent Susanne Täuber bewijst voor haar eens te meer: veel hoeders van het vrije woord geven alleen om de status quo.

“En wat is het andere uiterste van dat spectrum van klimaatverzet?” Ik word geïnterviewd voor een podcast, in aanloop naar een ‘moreel beraad’ in een debatcentrum in Amsterdam. Het gesprek gaat over mijn onderzoek naar klimaatrechtvaardigheid en sociale verandering: ik promoveer in de filosofie over klimaatontwrichting, politieke emoties, privilege en activisme. Niet zo lang geleden leerde ik dat het ‘moreel goedkeuren van strafbare feiten’ officieel als opruiing geldt. En aangezien er recent nog klimaatactivisten uit hun bed werden gelicht door het oproepen om – strikt geweldloos, zo benadrukken ze steeds – op en rond een snelweg te hangen, leek het me niet zo handig de logische consequenties van mijn onderzoek zelf uit te spellen. De avond, die had moeten gaan over de noodzaak en morele rechtvaardiging van potentieel gewelddadig klimaatactivisme, werd een paar dagen na het interview afgelast.

Academische vrijheid wordt over het algemeen als belangrijk gezien, maar ik voel die vrijheid niet. Met tegenzin durf ik antwoord te geven op de vraag van de podcast-interviewer. Enkele weken later hoor ik dat expert sociale veiligheid en universitair hoofddocent Susanne Täuber haar baan aan de RUG verloor in de nasleep van de publicatie van een artikel (2019) waarin ze kritiek uitte op een loopbaantraject haar eigen universiteit: dat zou vrouwen moeten emanciperen, maar werkt hen in de praktijk juist tegen, stelde Täuber. Kort daarvoor had Täuber nog een prijs gewonnen, die in het teken stond van academische vrijheid.

Susanne Täuber weigerde te buigen voor academische repressie

Täuber is overigens niet alleen expert sociale veiligheid en associate professor bij de Rijksuniversiteit Groningen – dankzij de RUG is ze ook ervaringsdeskundige. Voor haar eerste kritische artikel putte ze onder meer uit haar eigen ervaringen. Ze had uit eerste hand meegemaakt hoe het loopbaanprogramma tegen haar kon worden gebruikt: had ze haar eigen functie nou gekregen vanwege haar kunde, of alleen omdat ze vrouw was, klonk het. Täuber schreef ook mee aan het rapport ‘Harassment at the University of Groningen’. De universiteit scheen haar te kritisch te vinden en wilde overgaan tot ontslag, tenzij Täuber zou beloven nooit meer iets over haar eigen ervaringen te publiceren. Täuber weigerde te buigen voor academische repressie. Nota bene op internationale vrouwendag kreeg ze te horen dat ze haar baan kwijt was – dat mocht, oordeelde een rechter later.

Nauwelijks steun

Een deel van de academische gemeenschap sprak zich verbijsterd uit tegen Täubers behandeling en ontslag. Er kwam een hashtag (#AmINext) en een petitie tegen haar ontslag, die ruim 3500 keer werd ondertekend. Op woensdag 22 maart bezetten studenten uit protest de trappen van het academiegebouw van de RUG. Van één kant blijft het echter oorverdovend stil rond het ontslag van Täuber: terwijl ‘rechts’ normaliter het vrije woord verdedigt – alles moet bespreekbaar zijn, van het zogenaamde ‘Marokkanenprobleem’ tot het ‘wegsnoeien’ van ‘dor hout’ – heb ik geen enkele steunbetuiging van hun kant zien komen.

De gevestigde macht maakt zich alleen zorgen om academische vrijheid wanneer dat haar belangen ten goede komt

De discussie rond academische vrijheid werd dit jaar juist vooral gevoerd door een docent die de zogenaamde ‘woke-cultuur’ bestrijdt. Hij zegt zich zorgen te maken om academische vrijheid en cancel culture. Dat laatste begrip wordt van stal gehaald om de emancipatoire progressieve strijd belachelijk te maken. Diezelfde hoeders van het vrije woord schuiven academische vrijheid weer aan de kant wanneer het gaat om sociale veiligheid of een leefbare planeet. Dat is geen paradox: de gevestigde macht maakt zich alleen zorgen om academische vrijheid en cancel culture wanneer dat haar belangen ten goede komt.


Selectieve verontwaardiging is niet raar voor mensen die het goed hebben en pas piepen als hun eigenbelang in gevaar komt. Het verbaast me dus niet dat het vanaf rechts relatief stil is omtrent de zaak-Täuber. Dat geeft me geen vertrouwen dat er veel ondersteuning zal zijn vanuit de academie wanneer mijn onderzoeksresultaten de gevestigde macht onwelgevallig zijn of tegenspreken. ‘Door een probleem te benoemen, word je het probleem’, aldus feministisch icoon en killjoy Sara Ahmed.

Als geweldloos verzet faalt

Sociale verandering is niet het resultaat van ideeënstrijd, maar van machtsstrijd. Die strijd wordt niet gevoerd omwille van de feiten, maar omwille van het beschermen van eigenbelang. Daarom moeten problemen niet alleen benoemd, maar soms ook gecreëerd worden. Voor sociale verandering is het niet genoeg om aandacht te vragen en informatie te delen. Ook als je weet dat iets slecht is, is verandering niet aannemelijk als het moeite of offers vraagt om te veranderen. De kracht van een goed argument weegt niet per definitie zwaarder dan de kracht van militaire politie of een miljoenenlobby.

Zo ook in de klimaatstrijd. Om binnen de grenzen van 1,5 graad opwarming te blijven die bij het Klimaatakkoord van Parijs in 2015 als streefgetal werd vastgesteld, dient er geen nieuwe fossiele infrastructuur meer bij te komen. Dit klinkklare feit uitspellen in rapporten heeft tot nu toe niet geleid tot noemenswaardige beleidsverandering. In How to Blow Up a Pipeline (2021, vertaald als Eco-sabotage) schrijft ecoloog en politiek activist Andreas Malm daarom dat als overheden en het bedrijfsleven niet zelf een moratorium op verdere uitbereiding van de fossiele industrie leggen, de mensen die klimaatontwrichting serieus nemen het dan maar zelf af zullen moeten dwingen.

Wie verdedigt mijn academische vrijheid als ik me kritisch uitlaat over de status quo?

Dat is wat klimaatactivisten proberen, vooralsnog geweldloos, geïnspireerd door historische geweldloze verzetsbewegingen. Het ANC, de partij van Nelson Mandela, die jarenlang als terrorist werd weggezet, besloot pas na vijftig jaar strikte geweldloosheid om te escaleren. Ook Martin Luther King noemde geweldloosheid overigens een middel, geen doel op zich. Klimaatontwrichting heeft dankzij gevaarlijke feedbackloops niet de tijd om nog vijftig jaar een tot nu toe falende tactiek in te zetten. Klimaatactivisten moeten misschien ook niet alleen maar oproepen tot het ‘vertellen van de waarheid,’ en het uitroepen van de noodtoestand, maar het moeilijker maken voor de fossiele industrie/gevestigde macht om door te gaan op dit destructieve pad.

Bovenstaande korte analyse is voor mij gevaarlijk om uit te schrijven en uit te spreken, zelfs al ben ik net als Malm expliciet tegen geweld tegen personen. Wie verdedigt mijn academische vrijheid tegen een conservatieve backlash, als ik in hun ogen te kritisch ben op de status quo? Als de interviewer mij vraagt naar het andere uiterste van klimaatverzet, aarzel ik even. “Let’s blow up some pipelines!” lacht zij. Ik antwoord: “Dat zijn jouw woorden.”

Headerbeeld: Justitia (Gerechtigheid), Meissener Porzellan Manufaktur, ca. 1779 - ca. 1800, via Rijksstudio.

Mail

Harriet Bergman (zij/haar, 1992) doet verslag van acties, papers en vergaderingen. Ze onderzoekt sociale bewegingen en negatieve emoties over klimaatverandering, en brengt zowel het kill-joyen als de burgerlijke ongehoorzaamheid ook zelf in de praktijk.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer