Het stuk 4'33'', ruim vier minuten stilte, werd uitgevoerd bij DWDD. Het leverde ongemakkelijke televisie op, maar dat was niet de bedoeling van componist John Cage." /> Het stuk 4'33'', ruim vier minuten stilte, werd uitgevoerd bij DWDD. Het leverde ongemakkelijke televisie op, maar dat was niet de bedoeling van componist John Cage." />
Asset 14

Meer dan vier minuten stilte

Componist John Cage schreef in 1952 het beroemde stuk 4'33'', oftewel ruim vier minuten stilte. Het stuk werd afgelopen maandag in De Wereld Draait Door uitgevoerd, maar de televisie-beleving slaat de plank volkomen mis. Het stuk gaat niet over niets doen in stilte, maar over je oren spitsen om anders naar de toevallige geluiden van het moment te luisteren.

Op maandag 13 december voerde pianist en dirigent Reinbert de Leeuw 4'33'' uit in De Wereld Draait Door. Dit stuk is de beroemde compositie van John Cage (1912-1992) uit 1952, waarin een willekeurig aantal musici gedurende de in de titel aangegeven tijdspanne niets doen, wat dus exact was wat De Leeuw deed: bewegingloos achter een piano zitten. Hij deed dit naar aanleiding van de actie van een groot aantal Britse artiesten die onder de naam CATM proberen Cage’s compositie naar de eerste plaats van de Britse kersthitlijst te krijgen. Alhoewel vier en een halve minuut naar ‘niets’ kijken, gezien het normale tempo van het programma, fascinerende en ongemakkelijke televisie opleverde, sloeg het wat betreft Cage’s compositie de plank volledig mis; zoals ook de CATM-artiesten dat doen.

Emancipatie van geluid

Cage schreef 4'33'' in 1952 zowel als radicaal uitvloeisel van zijn experimenten met composities gebaseerd op toeval en kansprocessen, als de ultieme samenballing van zijn fascinatie met geluid. Die fascinatie spitste zich hoofdzakelijk toe op wat hij de ‘emancipatie’ van geluid noemde: de overtuiging dat elk geluid in essentie gelijk is, dat er geen ‘goede’ of ‘slechte’ geluiden zijn, en dat ieder geluid kan dienen als basis voor muziek. Simpel gezegd kan, mits de juiste context geschapen wordt, elke willekeurige combinatie geluiden verheven worden tot een compositie. Die context is dan wel essentieel. Zoals Marcel Duchamp zijn beroemde urinoir ophing in een museum en het daarmee tot kunstwerk bombardeerde -een gebaar waarmee 4'33'' regelmatig wordt vergeleken-, zo maakt de context van een ‘uitvoering’ van het stuk van Cage de compositie als zodanig kenbaar. Het zet het publiek als het ware aan om de oren te spitsen, om anders te luisteren.

John Cage legt zijn filosofie uit.

Dat is dan ook meteen de eerste misvatting rond het stuk: het gaat niet over stilte. Het is ook helemaal niet stil en het hele punt is nu juist dat het dat niet is. De instructie bij de uitvoering schrijft voor dat er door de uitvoerende geen ‘intentionele’ geluiden gemaakt mogen worden, maar niet dat het doodstil moet zijn. Het stuk gaat dus over geluid, en vooral over luisteren. Door het laten afbakenen van de tijd door de uitvoerenden – meestal 4 minuten en 33 seconden, maar niet noodzakelijkerwijs, aangezien Cage voorschreef dat de compositie ‘any length of time’ kan duren – schiep de componist een kunstmatige situatie waarin het publiek gedwongen wordt te luisteren naar alle geluiden die op dat moment toevallig klinken: schuiven, slikken, hoesten, fluisteren, verkeer, een vliegtuig, een sirene etc., etc., etc. Ieder geluid wordt ineens geladen, van belang, misschien zelfs mooi.

Niet voor televisie

Op zich was dit precies wat Reinbert de Leeuw in De Wereld Draait Door deed, en de beleving in de studio was ook ongetwijfeld wat Cage voor ogen had. Maar voor de televisiekijker was dat allerminst het geval, want televisie is per definitie een visueel medium. Waar 4’33” in essentie gaat over luisteren, veranderde het zodoende prompt in een vreemd soort spektakel, met de nadruk op spectāre: kijken. In plaats van te luisteren naar de toevallige geluiden, zaten we, aan de hand genomen door de regie van het programma, te kijken naar close-ups van gezichten, naar fluisterende mensen, naar de handen van Jan Mulder. We waren gefocust op de spanning in de studio, niet op onze eigen spanning; op het ongemak van Mathijs van Nieuwkerk, niet dat in onze huiskamer. Daarnaast keken we naar de stopwatch, die af en toe prominent in beeld kwam en ons vertelde hoe lang het spektakel nog zou duren. Hieruit bleek de noodzaak van de regie om de spanning op te lossen met 'veelzeggende' beelden. DWDD is toch een programma dat normaliter juist draait om snelheid. En hoewel dit een nieuwe geladenheid blootlegde, ging de opvoering ineens niet meer over geluid, maar over het medium televisie en over de relatie tussen het publiek, thuis op de letterlijke of spreekwoordelijk bank, en de mensen in de studio. Om Cage's intenties te onderstrepen had de regie daarom beter het beeld op zwart kunnen gooien.

Reinbert de Leeuw voert 4'33” uit in De Wereld Draait Door

Het stuk van Cage moet dus bij uitstek live worden bijgewoond, beleefd, meegemaakt. Juist omdat de concertsituatie, de gegeven tijdspanne en de lijfelijke aanwezigheid de essentie van het stuk creëren: de auditieve waarneming van iedere luisteraar. Dit is ook waar de verzamelde muzikanten van CATM de mist in gaan, tenminste wat Cage’s compositie betreft. Los van het feit dat ze er in de bijbehorende videoclip eveneens een tamelijk ludiek spektakel van maken, zoals ook het London Symphony Orchestra dat deed, gebeurt er sowieso iets vreemds op het moment dat de compositie wordt opgenomen. Zoals te zien is in de video doet een grote groep mensen ‘niets’ in een studio. Dit ‘niets’, dat wil zeggen toevallig gemaakte geluiden, wordt opgenomen en op single uitgebracht. Probleem is echter dat het medium geluidsopname uitermate ongeschikt is voor toevalligheid en spontaniteit.

Je zou een geluidsopname kunnen karakteriseren als een stukje gestolde tijd. Elke keer dat je een opname luistert klinkt het, specifieke eigenschappen van de afspeelapparatuur daargelaten, exact hetzelfde. Dit heeft de vreemde consequentie dat spontaniteit en improvisatie feitelijk worden ontdaan van hun kracht. Juist omdat de mogelijkheid bestaat om het ‘nog een keer’ op te nemen, om ‘take A’ of juist ‘take B‘ te kiezen of om geluidje Y te benadrukken en geluidje X weg te poetsen (en wie zegt mij met zekerheid dat zoiets bij de CATM-opname niet is gebeurd?), wordt elke keuze van belang, wordt elke keuze een bewuste keuze. Immers: ook iets nalaten te doen, is een beslissing.

Een opname van 4'33'', zoals gemaakt door CATM, is dus bij voorbaat gedoemd te mislukken. De eerste keer klinken de opgenomen geluidjes wellicht nog spontaan, de tweede keer is die spontaniteit al verdwenen, want het zijn exact dezelfde geluidjes, en na tien keer luisteren kan een luisteraar al min of meer voorspellen wat wanneer komt. Op deze manier wordt er vanzelf onbedoelde betekenis gecreëerd, waarbij het dus niet meer gaat om de emancipatie van het geluid, om een ‘open’ compositie die elke keer anders is, maar om het tegenovergestelde: een gesloten, repetitieve registratie, waarin het niet draait om elk individueel geluid als zodanig, maar om een verbogen eenheid en logica, een telkens herhaalde, exacte weergave, een dood document.

Huiskamerconcert

Net als de televisie-uitvoering van De Leeuw, is de opname van CATM daarmee van alles, maar niet Cage’s 4'33''. Als je de CATM-single echt goed wil horen en elk detail wilt meekrijgen, zet je een koptelefoon op. Daarmee doe je exact het tegenovergestelde van wat Cage wilde: je sluit je oren voor al het andere geluid, in plaats van ze radicaal open te stellen. De enige echt goede uitvoering van het stuk is dus een live-uitvoering. Daarvoor hoef je niet per se naar de concertzaal – je kan een Mozart pianosonate immers ook thuis uitvoeren. Als CATM echt 4'33'' als single wil verkopen, doen ze het volgende: verkoop een lege CD-hoes, of een eenvoudige PDF-download met daarin al dan niet Cage’s bladmuziek, maar in ieder geval de volgende instructies voor uitvoering:

“Ga in je eentje of met een groep in een kamer zitten. Eén of meerderen zijn de uitvoerenden, de rest is publiek. Spreek een start- en stopgebaar af. Ga er goed, geconcentreerd voor zitten. Pak een stopwatch. Druk hem in. Wees 4’33” (‘or any length of time’) stil.”

Misschien had ook Matthijs van Nieuwkerk dit maandag kunnen voorlezen en de kijkers moeten vragen om het experiment zelf uit te proberen. In plaats daarvan ginnegapte hij met Jan Mulder over die 'gekke' Reinbert de Leeuw.

Mail

Melle Kromhout

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Kat, boom

Kat, boom

Een meisje klimt in een boom tijdens verstoppertje en wordt door de andere kinderen vergeten. Lees meer

De Ander (Vergeten)

De Ander (Vergeten)

Annelies van Wijk vraagt zichzelf nog voor ze is opgestaan om naar de ander te kijken. Dit gaat over zitten in een tweepersoonsbed,
Eenzaamheid die in alleen zijn verandert en een vijver in het matras met een eendenmoeder erin. Lees meer

Hard//hoofd duikt in de vergetelheid

Hard//hoofd duikt in de vergetelheid

Tijdens de Vergeetweek dreunen we geheugensteuntjes op, verzinnen we ezelsbruggetjes en zetten we kruisjes in onze handpalm waarvan we ons later afvragen waar die voor waren. Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer