Het stuk 4'33'', ruim vier minuten stilte, werd uitgevoerd bij DWDD. Het leverde ongemakkelijke televisie op, maar dat was niet de bedoeling van componist John Cage." /> Het stuk 4'33'', ruim vier minuten stilte, werd uitgevoerd bij DWDD. Het leverde ongemakkelijke televisie op, maar dat was niet de bedoeling van componist John Cage." />
Asset 14

Meer dan vier minuten stilte

Componist John Cage schreef in 1952 het beroemde stuk 4'33'', oftewel ruim vier minuten stilte. Het stuk werd afgelopen maandag in De Wereld Draait Door uitgevoerd, maar de televisie-beleving slaat de plank volkomen mis. Het stuk gaat niet over niets doen in stilte, maar over je oren spitsen om anders naar de toevallige geluiden van het moment te luisteren.

Op maandag 13 december voerde pianist en dirigent Reinbert de Leeuw 4'33'' uit in De Wereld Draait Door. Dit stuk is de beroemde compositie van John Cage (1912-1992) uit 1952, waarin een willekeurig aantal musici gedurende de in de titel aangegeven tijdspanne niets doen, wat dus exact was wat De Leeuw deed: bewegingloos achter een piano zitten. Hij deed dit naar aanleiding van de actie van een groot aantal Britse artiesten die onder de naam CATM proberen Cage’s compositie naar de eerste plaats van de Britse kersthitlijst te krijgen. Alhoewel vier en een halve minuut naar ‘niets’ kijken, gezien het normale tempo van het programma, fascinerende en ongemakkelijke televisie opleverde, sloeg het wat betreft Cage’s compositie de plank volledig mis; zoals ook de CATM-artiesten dat doen.

Emancipatie van geluid

Cage schreef 4'33'' in 1952 zowel als radicaal uitvloeisel van zijn experimenten met composities gebaseerd op toeval en kansprocessen, als de ultieme samenballing van zijn fascinatie met geluid. Die fascinatie spitste zich hoofdzakelijk toe op wat hij de ‘emancipatie’ van geluid noemde: de overtuiging dat elk geluid in essentie gelijk is, dat er geen ‘goede’ of ‘slechte’ geluiden zijn, en dat ieder geluid kan dienen als basis voor muziek. Simpel gezegd kan, mits de juiste context geschapen wordt, elke willekeurige combinatie geluiden verheven worden tot een compositie. Die context is dan wel essentieel. Zoals Marcel Duchamp zijn beroemde urinoir ophing in een museum en het daarmee tot kunstwerk bombardeerde -een gebaar waarmee 4'33'' regelmatig wordt vergeleken-, zo maakt de context van een ‘uitvoering’ van het stuk van Cage de compositie als zodanig kenbaar. Het zet het publiek als het ware aan om de oren te spitsen, om anders te luisteren.

John Cage legt zijn filosofie uit.

Dat is dan ook meteen de eerste misvatting rond het stuk: het gaat niet over stilte. Het is ook helemaal niet stil en het hele punt is nu juist dat het dat niet is. De instructie bij de uitvoering schrijft voor dat er door de uitvoerende geen ‘intentionele’ geluiden gemaakt mogen worden, maar niet dat het doodstil moet zijn. Het stuk gaat dus over geluid, en vooral over luisteren. Door het laten afbakenen van de tijd door de uitvoerenden – meestal 4 minuten en 33 seconden, maar niet noodzakelijkerwijs, aangezien Cage voorschreef dat de compositie ‘any length of time’ kan duren – schiep de componist een kunstmatige situatie waarin het publiek gedwongen wordt te luisteren naar alle geluiden die op dat moment toevallig klinken: schuiven, slikken, hoesten, fluisteren, verkeer, een vliegtuig, een sirene etc., etc., etc. Ieder geluid wordt ineens geladen, van belang, misschien zelfs mooi.

Niet voor televisie

Op zich was dit precies wat Reinbert de Leeuw in De Wereld Draait Door deed, en de beleving in de studio was ook ongetwijfeld wat Cage voor ogen had. Maar voor de televisiekijker was dat allerminst het geval, want televisie is per definitie een visueel medium. Waar 4’33” in essentie gaat over luisteren, veranderde het zodoende prompt in een vreemd soort spektakel, met de nadruk op spectāre: kijken. In plaats van te luisteren naar de toevallige geluiden, zaten we, aan de hand genomen door de regie van het programma, te kijken naar close-ups van gezichten, naar fluisterende mensen, naar de handen van Jan Mulder. We waren gefocust op de spanning in de studio, niet op onze eigen spanning; op het ongemak van Mathijs van Nieuwkerk, niet dat in onze huiskamer. Daarnaast keken we naar de stopwatch, die af en toe prominent in beeld kwam en ons vertelde hoe lang het spektakel nog zou duren. Hieruit bleek de noodzaak van de regie om de spanning op te lossen met 'veelzeggende' beelden. DWDD is toch een programma dat normaliter juist draait om snelheid. En hoewel dit een nieuwe geladenheid blootlegde, ging de opvoering ineens niet meer over geluid, maar over het medium televisie en over de relatie tussen het publiek, thuis op de letterlijke of spreekwoordelijk bank, en de mensen in de studio. Om Cage's intenties te onderstrepen had de regie daarom beter het beeld op zwart kunnen gooien.

Reinbert de Leeuw voert 4'33” uit in De Wereld Draait Door

Het stuk van Cage moet dus bij uitstek live worden bijgewoond, beleefd, meegemaakt. Juist omdat de concertsituatie, de gegeven tijdspanne en de lijfelijke aanwezigheid de essentie van het stuk creëren: de auditieve waarneming van iedere luisteraar. Dit is ook waar de verzamelde muzikanten van CATM de mist in gaan, tenminste wat Cage’s compositie betreft. Los van het feit dat ze er in de bijbehorende videoclip eveneens een tamelijk ludiek spektakel van maken, zoals ook het London Symphony Orchestra dat deed, gebeurt er sowieso iets vreemds op het moment dat de compositie wordt opgenomen. Zoals te zien is in de video doet een grote groep mensen ‘niets’ in een studio. Dit ‘niets’, dat wil zeggen toevallig gemaakte geluiden, wordt opgenomen en op single uitgebracht. Probleem is echter dat het medium geluidsopname uitermate ongeschikt is voor toevalligheid en spontaniteit.

Je zou een geluidsopname kunnen karakteriseren als een stukje gestolde tijd. Elke keer dat je een opname luistert klinkt het, specifieke eigenschappen van de afspeelapparatuur daargelaten, exact hetzelfde. Dit heeft de vreemde consequentie dat spontaniteit en improvisatie feitelijk worden ontdaan van hun kracht. Juist omdat de mogelijkheid bestaat om het ‘nog een keer’ op te nemen, om ‘take A’ of juist ‘take B‘ te kiezen of om geluidje Y te benadrukken en geluidje X weg te poetsen (en wie zegt mij met zekerheid dat zoiets bij de CATM-opname niet is gebeurd?), wordt elke keuze van belang, wordt elke keuze een bewuste keuze. Immers: ook iets nalaten te doen, is een beslissing.

Een opname van 4'33'', zoals gemaakt door CATM, is dus bij voorbaat gedoemd te mislukken. De eerste keer klinken de opgenomen geluidjes wellicht nog spontaan, de tweede keer is die spontaniteit al verdwenen, want het zijn exact dezelfde geluidjes, en na tien keer luisteren kan een luisteraar al min of meer voorspellen wat wanneer komt. Op deze manier wordt er vanzelf onbedoelde betekenis gecreëerd, waarbij het dus niet meer gaat om de emancipatie van het geluid, om een ‘open’ compositie die elke keer anders is, maar om het tegenovergestelde: een gesloten, repetitieve registratie, waarin het niet draait om elk individueel geluid als zodanig, maar om een verbogen eenheid en logica, een telkens herhaalde, exacte weergave, een dood document.

Huiskamerconcert

Net als de televisie-uitvoering van De Leeuw, is de opname van CATM daarmee van alles, maar niet Cage’s 4'33''. Als je de CATM-single echt goed wil horen en elk detail wilt meekrijgen, zet je een koptelefoon op. Daarmee doe je exact het tegenovergestelde van wat Cage wilde: je sluit je oren voor al het andere geluid, in plaats van ze radicaal open te stellen. De enige echt goede uitvoering van het stuk is dus een live-uitvoering. Daarvoor hoef je niet per se naar de concertzaal – je kan een Mozart pianosonate immers ook thuis uitvoeren. Als CATM echt 4'33'' als single wil verkopen, doen ze het volgende: verkoop een lege CD-hoes, of een eenvoudige PDF-download met daarin al dan niet Cage’s bladmuziek, maar in ieder geval de volgende instructies voor uitvoering:

“Ga in je eentje of met een groep in een kamer zitten. Eén of meerderen zijn de uitvoerenden, de rest is publiek. Spreek een start- en stopgebaar af. Ga er goed, geconcentreerd voor zitten. Pak een stopwatch. Druk hem in. Wees 4’33” (‘or any length of time’) stil.”

Misschien had ook Matthijs van Nieuwkerk dit maandag kunnen voorlezen en de kijkers moeten vragen om het experiment zelf uit te proberen. In plaats daarvan ginnegapte hij met Jan Mulder over die 'gekke' Reinbert de Leeuw.

Mail

Melle Kromhout

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Het Vertrek (1) - Het Raam 1

Het Vertrek (1) - Het Raam

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de eerste aflevering. Lees meer

Tip: Bereken je deadline

Bereken je deadline

Else Boer kreeg een deadline opgelegd waar niet alleen een kersverse roman uit voortkwam, maar ook een ontnuchterend inzicht. Een tip over stilstaan bij je eigen sterfelijkheid. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan