Melle vindt Radiohead beter dan Coldplay en legt aan de hand van de filosoof Roland Barthes uit waarom." /> Melle vindt Radiohead beter dan Coldplay en legt aan de hand van de filosoof Roland Barthes uit waarom." />
Asset 14

Thom Yorke is beter dan Chris Martin

Ik ben al jaren groot fan van Radiohead. Jonger broertje Coldplay laat me echter volkomen koud. Toch worden de zangers van beide bands, respectievelijk Thom Yorke en Chris Martin, vaak met elkaar vergeleken: ze maken immers allebei gebruik van dezelfde hoge, ijle falsetstem. Wat maakt dan dat de ene zanger me in staat van beroering brengt, terwijl ik bij de ander in slaap val? Het is lastig deze vraag te beantwoorden zonder te vervallen in een discussie die eindigt in de onvermijdelijke dooddoener ‘over smaak valt niet te twisten.’ Want, zo zullen velen zeggen, uiteindelijk is het gewoon een kwestie van smaak dat je meer houdt van zanger a dan van zanger b, of van bandje x dan van bandje y. En toch, voel ik, weet ik dat Thom Yorke interessanter, spannender is, ja zelfs, ik durf het te zeggen: beter.

Maar hoe bepaal je dat? En hoe kan je dat vervolgens beargumenteren? Het zijn deze kwesties die de Franse filosoof Roland Barthes aankaart in zijn essay ‘Le grain de la voix,’ (1972, in het Nederlands vertaald als 'Het ‘grein’ (of de ‘korrel’) van de stem'). Hoe, vraagt Barthes zich af, kun je schrijven over muziek zonder telkens terug te vallen op bijwoorden en bijvoeglijk naamwoorden (goed, mooi, spannend, slecht, lelijk)? Hoe kan de taal iets zeggen over muziek? In ‘Le grain de la voix’ schets hij een mogelijke benadering, een aanzet tot beantwoording van die vragen. En deze aanzet is, niet helemaal toevallig, uitstekend toepasbaar op mijn Yorke/Martin-tweedeling.

In zijn essay stelt Barthes voor om, in plaats van te focussen op ‘uiterlijke’, beschrijfbare, benoembare kenmerken (correct, fout, vals, zuiver, te snel, te langzaam, knap, makkelijk), de focus te verleggen naar iets anders: naar dat wat hij het ‘grein’ noemt. De term valt het best uit te leggen als iets dat zich in het lichaam van de zanger bevindt; een zekere lichamelijkheid die in de stem naar voren komt. Net als ik in dit stuk doe, vergelijkt Barthes twee zangers. Twee operazangers, de één op het moment van schrijven wereldberoemd, de ander dood en haast vergeten. Barthes voorkeur gaat duidelijk uit naar de tweede. Bij de eerste, schrijft hij, ‘lijk ik alleen maar longen te horen,’ met andere woorden: alleen maar lucht, techniek en machtsvertoon. Wat hij niet hoort zijn zaken als ‘tong, glottis, tanden, slijmvliezen, neus,’ dat wil zeggen: het grein in de stem - een lichaam dat zingt.

YorkeMartin

De Yorke/Martin tweedeling.

Wat betekent dit? De eerste zanger, zoals je begrijpt denk ikzelf hierbij aan Chris Martin, is een goed zanger. Hij is kundig, vaardig, wellicht zelfs heel goed. Hij beheert de techniek tot in de puntjes. Deze zaken, schrijft Barthes, hebben alles te maken met betekenis. Met inhoud en communicatie; met taal en het culturele raamwerk waarin over muziek gesproken kan worden, door critici en fans en medemusici. De stem van de tweede zanger, Thom Yorke, bevindt zich buiten dit gebied – buiten het talige, buiten het uitdrukbare – en in het lichaam. Boven (of onder) de techniek, scholing, vaardigheid en culturele betekenis ligt een laag die direct verbonden is met het lichaam van de zanger. Deze laag spreekt ons, de luisteraar, op een andere manier aan. Een manier die dieper zit, want die ook onze lichamelijkheid aanspreekt. Deze relatie is dus, zo merkt Barthes terecht op, in zekere zin erotisch. Het voegt een extra, niet talige, maar specifiek muzikale, betekenisgevend gewicht aan de muziek toe.

‘Het ‘grein’ is het lichaam in de stem die zingt, de hand die schrijft, de ledematen in een optreden,’ aldus Barthes. Het verschil tussen iemand bij wie het ‘grein’ te horen is en iemand bij wie dat niet zo is, is precies waar Barthes het over heeft: bij Thom Yorke hoor en voel je het, bij Chris Martin niet. De oplettende luisteraar weet het natuurlijk al lang: de ijle falsetstem is slechts één van de vele facetten van de stem van Thom Yorke. Wat hem zo’n fascinerende zanger maakt zijn juist de vele verschillende registers die hij open kan trekken: hij schuurt, hij schreeuwt, hij jankt, hij piept, hij fluistert. Soms klinkt hij maniakaal, soms ingetogen. Maar Barthes’ observatie over een heel andere zanger, in een heel ander genre en een hele andere tijd gaat ook voor hem steevast op: tong, glottis, tanden, slijmvliezen en neus zijn te horen. Hij zingt net zo vaak mooi als dat hij lelijk zingt en het is net zo vaak vals als dat het zuiver is, maar dat dondert niet, want het komt (en deze uitdrukking is niet toevallig gekozen) uit zijn tenen. Je zou ook kunnen zeggen: Yorke zingt alsof zijn leven er vanaf hangt.

En bij Chris Martin? Niets van dat alles. Waar Yorke’s stem gevaarlijk schuurt en frictie oproept, kleurt Martin altijd keurig binnen de lijntjes. Tuurlijk, hij zingt prima; ik kan er dan ook met plezier een paar nummers naar luisteren. En zijn melodieën zijn mooi. Ook al niets mis mee. Maar het ‘grein’? Nee. Van lichamelijkheid is bij Chris Martin geen sprake. En ‘erotisch’ is een kwalificatie die Coldplay al helemaal niet past. Romantisch, dat wel; en komen we daar niet weer uit bij het eerder genoemde culturele kader, de betekenis, de communicatie, de taligheid van de technisch perfecte, maar lichaamloze zanger?

Maar wat is daar mis mee, met het ontbreken van het ‘grein’ in een stem die verder technisch dik in orde is? Nou, schrijft ook Barthes, dit ‘gebrek aan ‘grein,’ in betekenisgevend gewicht, past uitstekend in de behoeftes van een cultuur van de middelmaat.’ Een cultuur die gaat voor het makkelijkste, best in het gehoor liggende geluid. Een cultuur die draait voor veiligheid en comfort en waar gevaar, uitdaging, frictie en spanning worden vermeden. Een door en door burgerlijke cultuur, geregeerd door goede smaak en commercie en gespeend van elke diepgaandere tendens. En zo’n cultuur zie ik niet zitten.

Mail

Melle Kromhout

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De droomwereld van Maaike Fransen

De videokunst van Maaike Fransen als droomwereld (deel 1)

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Azul

Azul

'Azul', een kort verhaal van Nora van Arkel, verkent de uitwassen van een driehoeksverhouding. Hoe verwerk je verlies wanneer je aan de kant bent gezet? Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

Tip: Bouw een tedere takkenhut

Bouw een tedere takkenhut

Rijk Kistemaker troost zich tijdens de coronacrisis met de kosmische vraagstukken die Lars von Triers Melancholia opwerpt. Hoe rouwen we om het verlies van de aarde of - iets kleiner - een achteloze manier van leven? Lees meer

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Tijdens de Kosmische week stijgen we duizenden kilometers boven het aardoppervlak uit, om daar te reflecteren op het heelal en op onszelf, op de astrologie en op onze omgang met de aarde. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Een niet-commerciële vrije ruimte als Hard//hoofd is in deze tijd bijzonder, en jouw steun hieraan is onmisbaar. Als je vóór 1 juni aanmeldt dan ontvang je als dank een kunstwerk van Raquel van Haver en mag je gratis naar ons jubileumevenement. Sluit je nu aan bij Hard//hoofd!

Meer info