Direct na afloop van het filmpje googlede ik haar, zonder geluk. Terug bij het filmpje zag ik dat velen mij al voor waren geweest. Er was een hele operatie op touw gezet door helden als Ramanoff, Scooby28 en KillahStyle.

“Iemand al een link?”
“ben al 2 uren aan het zoeken, no result so far :(“
“Mensen, doe je best eens. We zijn al een uur live en ik heb nog geen goeie poging tot het opgraven van de foto’s van Zeewier vernomen. Beetje inzet voor de goede zaak, luitjes.”
“Ik heb een poging tot zoeken gedaan… Is niet zo 123 te vinden, plus ik zit op mn werk. Weet niet hoe content mijn baas ermee zou zijn.. ;-)”

Uiteindelijk werd de Hyves-pagina van ‘Zephyr’ ontdekt, maar geen naaktfoto’s, tot grote teleurstelling van het team.

Zo worden dagelijks honderden vrouwen opgespoord door geile internetters. Op fora over porno wisselen de rukkers ernstig informatie uit over de mogelijke identiteit van een anonieme actrice. Wanhopig vragen ze hun broeders om andere filmpjes met hun nieuwe favoriet, die ze zo ontzettend mooi vinden. “Ik hoop echt dat ze nieuwe scènes gaat doen,” verkondigen ze, met een digitale zucht. Maar daar is de hulp! “Heb een .wav uit 2004 van BangBros voor je gevonden. PM je mail, dan stuur ik je het bestand.”

U denkt nu misschien dat deze nerds de uitzondering zijn, maar bij elke man die ik ken wordt de mededeling dat je een meisje leuk vindt onmiddellijk gevolgd door de vraag ‘Foto?’. Voor je het weet zit je als amateurdetectives het internet af te struinen, op zoek naar hints over een vriendje, of een bikinifoto. Meerdere malen staat er een groep van acht man of meer over een laptop gebogen, schor aanwijzingen prevelend. “Probeer Myspace, misschien heeft ze Myspace.”

Er zijn ook groepen vrouwen die dit ritueel volgen, maar alleen mannen zullen het zo serieus en fanatiek aanpakken. De inspanningskracht en broederlijke samenwerking van de opgehitste penisdragers is indrukwekkend, ook als is hun doel vaak verwerpelijk.

Bedenk je eens wat we met deze kracht zouden kunnen doen, als we een manier vonden om het voor andere zaken dan het opsporen van meisjes te gebruiken. Misschien zouden alle mannen samen de economische crisis oplossen, als alle vrouwen beloofden dat ze na afloop hun borsten zouden laten zien. We zouden deze energie kunnen gebruiken om eens concrete resultaten te halen uit die verdomde deeltjesversneller in Genève. Of we kunnen beloven dat als alle vaders en zoons samen een oplossing voor de wereldhonger zouden vinden en uitvoeren, ze met z’n allen tien beroemde vrouwen mogen kiezen van wie naaktfoto’s worden gemaakt. De Millenniumdoelen hadden allang bereikt kunnen zijn, als er maar meer lekkere wijven bij betrokken waren geweest.

Uiteindelijk zijn de mensapen ook alleen maar rechtop gaan lopen zodat ze hun handen vrij hadden om de vrouwtjes te betasten.

Soms ga ik naar een onverwachts mooie film, ontmoet ik een interessant persoon, lees ik een overrompelend artikel, krijg ik een wijs mailtje van een vriend, zegt mijn vader opeens “Ik ben echt trots op jou hoor”, worden er de hele avond goede grappen gemaakt, eet ik iets wat mijn smaakpapillen totaal verrast, zie ik iets raars op straat, zegt iemand iets wat zij al heel lang wilde zeggen, schijnt de zon, blaft een hond, lacht een kind, kraait een haan, melkt een boer. Maar meestal is deze jacht tevergeefs en eindig ik toch weer lam boven mijn laptop hangend terwijl ik Facebook constant herlaadt en ik nauwelijks luister naar een Amerikaanse serie die zich ergens achter de duizenden geopende vensters afspeelt. Breaking Bad is eigenlijk best wel saai.

Daarom zoek ik soms mijn toevlucht tot instant-wijsheid, inspiratie-in-een-potje. Als ik weer eens drie dagen nauwelijks mijn huis uit ben geweest (en de caissière met een schuin oog op mijn vuistdikke stinkbaard aan mijn tientje krabbelt wanneer ik dan toch een brood koop), lees ik graag een speech. Het liefst eentje die ook daadwerkelijk op mijn levensfase gericht is, uitgesproken door een ouder iemand die zegt dat het goed komt, maar dat ik verdomme wel een paar dingen in mijn oren moet knopen.

Zoals het beroemde essay van Mary Schmich (een weinig inspirerende naam) getiteld Advice, like youth, probably wasted on the young, later vereeuwigd in het nummer Everybody’s free (to wear sunscreen) van regisseur Baz Luhrman en vol met moderne geboden als “Remember compliments, forget the insults”. Of de echte speech voor studenten in Singapore van ene Adrian Ta, met als beste advies “Don’t work”. Of het gedicht Desiderata (1920) van de Amerikaanse schrijver Max Ehrman, dat ons onder andere leert: “Many fears are born of fatigue and loneliness”. Of natuurlijk het gedicht The Laughing Heart van Charles Bukowski, gebruikt in de verschrikkelijke en prachtige Levi’s-reclame, met de onsterfelijke zinnen: “the gods will offer you chances. know them. take them.”

En als je dan eindelijk aan iets substantieels begint, vergeet vooral dit niet.

Ik heb er weer helemaal zin in.

P.S. Kent u ook zo’n tekst? Misschien niet Engelstalig, zoals de focus van deze auteur? Mail hem dan naar rutger@hardhoofd.com alstublieft.

Ik begreep nooit helemaal waar de personages zich zo druk om maakten. Natuurlijk zijn er ook in Nederland hele goede broodjeszaken, weet ik waar je de beste Vlaamse frites kan halen, kan ik een goed onderscheid maken tussen een goede en een slechte vestiging van de Maoz en doet de Burgermeester goede zaken, maar afhaaleten waar mijn leven om zou draaien? Is dat niet wat overdreven?

Deze series spelen zich af in New York en Los Angeles, immigrantensteden bij uitstek en allebei groter dan Den Haag, Amsterdam, Rotterdam, Maastricht en Groningen bij elkaar. Hier vind je de beste recepten en de grootste concurrentie, terwijl bij snackbar ’t Snorretje in Amsterdam-Oost altijd wel een paar lamme studenten bij gebrek aan beter naar binnen waggelen. Als een bepaalde zaak dan toch bovengemiddelde kwaliteit biedt, wordt het al snel veel te duur en staan de yuppen alweer voor je te ‘harrrr-harrrrr-harrrrr’-en in de rij. In Nederland hebben we helemaal geen straateten waar je een moord voor doet.

Nu hebben we het geluk dat de Duitse hoofdstad Berlijn inmiddels een soort Nederlandse provincie is geworden en we toch toegang hebben tot culinaire grootstedelijke hoogtepunten. Je hebt daar ongelofelijke falafel met verse sla en gegrilde groenten en geheime Egyptische sausjes, die je onder het eten van die ‘um-um-um’-geluiden doet maken. Sushi gemaakt door gepensioneerde samoerais die hun zwaarden alleen nog gebruiken om de hemels zachte zalm te snijden. Canadese pizza met aardappel en tijm en een bak met rucola waar je lekker veel uit mag scheppen. Het is allemaal spotgoedkoop. Zoals een snelle hap moet zijn.

Het beste voorbeeld is Mustafa’s gemüse kebab. Het is eigenlijk niet echt een tip, want elke Berlijner en vele toeristen kennen dit hokje op Mehringdamm reeds. Mustafa is zo populair dat hij allang niet meer in de zaak staat en een kekke website en zelfs een gelikte bioscoopreclame heeft. Maar er is nog altijd maar een locatie, gerund door familieleden, waar permanent een lange rij staat en een broodje gewoon nog 2,90 kost.

Döner kebab is dankzij de grote Turkse populatie in Kreuzberg hét straateten van Berlijn, en er zijn legio plekken waar ze het op fantastische wijze maken. Maar de kip-kebab van Mustafa, gemengd met gegrilde, gekruide groenten, fetakaas, citroensap en geheime ingrediënten, is geniaal. De medewerkers blijven vriendelijk onder de grote drukte, maar ik stel me toch altijd maar nederig op als ik aan de beurt ben. Ik ben als de dood dat ik een verkeerde opmerking maak, ze mijn broodje uit mijn handen grissen en schreeuwen: “Kein gemüse kebab für dich!”

◊ entrée

Entrée

Gedurende het hele jaar zal hard//hoofd in het kader van zogenoemde Late Night Café’s wederom samenwerken met Entrée. De zes edities van het Late Night Café zijn elk gekoppeld aan een eigen thema. Elke editie wordt aan redactieleden de opdracht gegeven een bijdrage te leveren, geïnspireerd op het thema van de betreffende avond. Het resultaat hiervan verschijnt op onze website en zal op de Late Nights eveneens onderdeel uitmaken van het programma. Dit keer is het thema ‘Layers’.

De psychoanalyse van Sigmund Freud gold lange tijd als een revolutionaire tak van de psychologische wetenschap. De focus op het onderbewustzijn, op de symboliek van dromen en onze diepste verlangens, maakten dat velen Freud als een van de grootste denkers uit de geschiedenis van de mensheid zagen. Na zijn overlijden in 1939 zwol de kritiek echter aan, zeker nadat wetenschapsfilosofen als Thomas Kuhn en Karl Popper in de jaren ’60 strenge eisen voor ‘ware’ wetenschap formuleerden en de methodes van de psychoanalyse al snel niet meer serieus te nemen waren. Freud werd weggezet als een met seks geobsedeerde en aan de cocaïne verslaafde charlatan.

De laatste jaren is Freud echter aan een comeback bezig. Hij wordt steeds vaker voorzichtig geciteerd in publicaties, niet als natuurwetenschapper, maar als filosoof of zelfs kunstenaar. En inderdaad, Freuds denken is zo associatief en subjectief, dat het veel meer gemeen heeft met kunst dan met wetenschap. Voor het eigenwijze postmoderne publiek, dat de laatste jaren steeds meer genoeg krijgt van al die elitaire regels, lijkt Freud met zijn avontuurlijke, geile ideeën in een nieuwe behoefte te voorzien.

Met het onlangs uitgebrachte A Dangerous Method werd dan ook gepoogd om een nieuw soort ode aan de Weense kringen rond Freud te brengen, maar hier werden helaas alle clichés van Freuds werk zo bevestigd dat de film bijna toch een parodie leek; de gezochte symboliek (alles is een fallus) en de voortdurende nadruk op seksuele driften werkten vooral op de lachspieren. Ongeveer de voornaamste spieren die Keira Knightley inzette voor haar rol, waarvoor ze zonder twijfel de Oscar voor Best Jaw Acting verdient.

Een beter voorbeeld van de nieuwe betekenis van Freud vindt men in het werk van de Slavoj Zizek. De Sloveense filosoof heeft zich gespecialiseerd in de Freud-leerling Jacques Lacan en beschouwt de psychoanalyse nog altijd als een zeer relevante leer. Niet zozeer voor therapie, als wel als een geschikt narratief om over het menselijk verlangen te praten.

In de driedelige serie ‘Slavoj Zizek’s pervert guide to cinema’ neemt hij ons mee op een reis door de filmgeschiedenis, waarbij de loensende en slissende filosoof vaak zelf in het decor van de besproken scène plaatsneemt. Het zijn vaak films die ons een bepaald onbehagen bezorgen, zoals het werk van regisseurs als Hitchcock, Kubrick of Lynch of films als Alien of The Exorcist. In de voorbeeldscènes wordt veel gegild en er vloeit veel bloed. Zizek verschijnt vervolgens ten tonele om ons met zijn grappige accent (vooral de manier waarop hij ‘pervert’ van zijn tong laat rollen is onweerstaanbaar) te vertellen wat dit zegt over ons, de kijker.

Je begrijpt de helft niet en ook hier is er sprake van gezochte symboliek (Zizek favoriete onderwerp, het toilet, speelt een grote rol). Maar zo nu en dan slaat Zizek de spijker op zijn kop. Zoals in het geval van Psycho, waarbij hij de drie niveaus van het huis van de moordenaar vergelijkt met de psychoanalytische termen van Subject, Ego en Id. Je kunt niet stoppen met kijken, ook al snap je niet waarom, en zo nu en dan haak je even aan in zijn betoog. Ik heb bijvoorbeeld dit onthouden: “De mens kan de realiteit niet aan en vlucht in zijn dromen. Vervolgens kan hij zijn dromen niet aan en vlucht terug naar de realiteit.”

Het is grappig, het is eng, het leert je iets over de gelaagdheid van film en zijn kijkers, en je hebt weer zes klassiekers op je downloadlijstje staan. Hier zien we de ware Freudiaan aan het werk: iemand die wetenschap, filosofie en kunst mixt en zo tot een vreemd, maar fascinerend en zo nu en dan confronterend verhaal komt. Kijk maar, als je durft.

Flirten. Flaneren. Vlinders. Nieuwe vlam. De lente zou eigenlijk ‘flente’ moeten heten. Eigenlijk zou ik nu naar Vlaanderen moeten rijden om daar op een vlakke vlonder wat flensjes met vlierbessen te eten, met een fles vla toe. Oké, het thema van deze tip is misschien flinterdun, maar het is lente. En zoals Extince ooit zei: “Ik snijd onderwerpen aan alsof het taart is, heb de lente in mijn bol alsof het maart is.”

Dus, ga allemaal naar buiten, trek een vlammend kledingstuk aan waarvan je altijd vond dat je er eigenlijk niet mee weg kwam en flaneer door de stad. Kijk iedereen in de ogen en geniet van de kleine momentjes waarbij een leuk meisje of een mooie man je vliegensvlug een nieuwsgierige blik toewerpt. Ga fluitend door het park, maak in godsnaam die saaie relatie van je uit en wordt verliefd op zes mensen tegelijk. Heb een goede vlaag van verstandsverbijstering. Begin een vloeiende orgie op een terras midden de stad. Sowieso: heb een keer seks op de vloer, in plaats van dat veilige bed. Het kan nu allemaal, want het is weer florissant en warm.

En mensen die zeggen dat ze van de winter houden, heb ik altijd gewantrouwd.

In de zomer van 2009 vertrok ik in mijn eentje naar Iran. Ik zou via Griekenland en Turkije naar het land van ayatollahs trekken, zo had ik bedacht. De Groene Revolutie was over haar hoogtepunt heen, maar de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken vaardigde nog altijd een negatief reisadvies uit. Een groep vrienden die een maand eerder zouden gaan, annuleerden hun reis en mijn ouders maakten me in een serieus gesprek duidelijk dat ze zich zorgen maakten. Maar met een laatste restje puberale opstandigheid zette ik mijn plannen door.

Ik vloog naar Athene zonder dat ik een moment goed nadacht over wat me te wachten stond, in een naïeve volharding. Ik was toch een wereldburger? Ik had toch vaker alleen reizen gemaakt? Ik was toch al eens in het Midden-Oosten geweest, met mijn studiereis door Tunesië en Libië? Mijn vrienden reisden toch allemaal de halve wereld over?

Twee weken later kwam ik doodongelukkig terug. De overgang van West naar Oost was heel geleidelijk gegaan, via Athene, Thessaloniki en Istanbul naar Tabriz. Maar na vijf dagen in politiek gespannen Iran, met al mijn geld cash in een lullig tasje op mijn buik omdat het land is uitgesloten van het internationale bankensysteem, zonder geschikte simkaart voor mijn mobiele telefoon, de taal onmachtig en onbekend met de gebruiken, vluchtte ik in paniek naar huis. Ik had me zo goed mogelijk voorbereid, veel gelezen en gepraat met mensen die eerder deze reis hadden gemaakt, maar in de praktijk kon ik het niet aan. Ik werd gek van het isolement waarin ik de hele dag verkeerde, van de stress veroorzaakt door de permanente onzekerheid, de onderhandelingen, de machocultuur, mijn kwetsbaarheid.

Eenmaal thuis voelde ik me als de broer van Berry Kooijman in Kees van Beijnums ‘De Oesters van Nam Kee’, die bang terugkeert van een wereldreis en stiekem bij zijn ouders woont. Het was een persoonlijk falen, dat niet paste bij de persoon die ik wilde zijn. Mijn overgrootopa was een Hongaar die met een dweilorkest door Europa trok en uiteindelijk in Den Haag strandde. Een van zijn zoons, mijn opa, voer als elektricien op handelsschepen de hele wereld over. In mijn eigen opvoeding was cultuurrelativisme een gegeven en discriminatie een van de grootste kwaden. Ik had niets met mijn Nederlanderschap, behalve wanneer het Nederlands Elftal speelde. De News Feed van mijn Facebook-account stroomde dagelijks vol met vakantiefoto’s van de verste uithoeken van de aarde, waarop mijn vrienden intens gelukkig glimlachten naar de camera.

Waarom kon ik het dan nog geen week in Iran uithouden?

De reiziger die besluit om zijn culturele grenzen over te steken, komt terecht in een paradoxale situatie: of hij accepteert zijn rol als buitenstaander en neemt plaats in de gemaakte ervaring van de toeristencarrousel, of hij probeert buiten de begane paden te treden en ‘echt’ op bezoek te zijn – wat vaak toch weer een toeristenervaring blijkt. In Oost-Iran bestond geen toeristische industrie en kon ik dus eindelijk het authentiek soort contact met een andere cultuur hebben, zoals ik Michael Palin dat jarenlang op TV had zien doen. De Iraniërs waren nog oprecht nieuwsgierig naar westerse bezoekers en zeer gastvrij. Maar de ervaring van de echte vreemdeling, zonder bustours, zonder mede-backpackers met hun “Where you from?”-praatje, zonder enige aansluiting met het thuisfront, bleek een saai en moeizaam proces te zijn.

Ik viel dankzij mijn donkere uiterlijk ook nauwelijks op. Ik was te goed geïntegreerd, een westers geklede Iraniër: mensen spraken tegen me in het Farsi of negeerden me zoals ze alle andere onbekende voorbijgangers negeerden. Ik zag me genoodzaakt om voortdurend met mijn Lonely Planet voor mijn gezicht te gaan lopen, om maar uit te stralen hoe hulpeloos en anders ik was.

Nu was er in het geval van mijn reis naar Iran sprake van een extreme situatie op een uitzonderlijk moment. Maar ik had dichterbij huis, tijdens mijn uitwisselingssemester in Berlijn, al gemerkt hoezeer ik de impact van culturele verschillen kon onderschatten. Hoewel het leven in de Duitse hoofdstad me heel goed beviel en ik mijn best deed om de taal te beheersen en de stad van binnen en buiten te kennen, bleef ik een heel duidelijke afstand tot het echte inwonerschap voelen. Ik was geen bezoeker, maar ik was ook niet thuis. De kilheid van de cynische Berlijners, die gek werden van al die hippe twintigers die hun stad opeens tot Walhalla uitriepen, hielp ook niet mee, en alles wat ik ooit over het Duitse gevoel voor humor had gehoord bleek waar te zijn. De andere studenten van het Erasmusprogramma gingen alleen maar met elkaar om en de voertaal veranderde al snel naar Engels. Iedereen was een beetje eenzaam en verlangde steeds vaker hardop naar huis. De meisjes kwamen allemaal enorm aan, soms schrok je je kapot als je op Facebook oude foto’s van hen zag. In twee maanden keek ik alle zeven seizoenen van de serie Scrubs.

Zelfs van vrienden die in België gingen studeren en daar jarenlang woonden, hoorde ik verhalen over de moeizame omgang met die stugge Zuiderburen en een constante heimwee. Bij hen proefde ik dezelfde teleurstelling die ik voelde na mijn Iran-reis; alsof er iets anders beloofd was. Onze ouders maakten zich zorgen of we wel goed zouden eten en of we niet overvallen zouden worden, maar ze zeiden niets over de vaak subtiele verschillen die een cultuur ondoordringbaar kunnen maken.

Mijn leeftijdgenoten en ik zijn daarnaast opgegroeid in een tijd waarin het reizen dankzij een gegroeide welvaart en verbeterde vervoerstechnieken tot een levensstijl kon verworden, een sociale verplichting bijna. Denk maar aan het bijna gebruikelijke ‘jaartje reizen’ na het eindexamen. De lyrische verhalen op waarbenjij.nu-blogs leken ook te suggereren dat reizen alleen maar leuk en gemakkelijk is. Ook hier sprak een belofte uit die niet strookte met onze ervaring, met de momenten van onbestemd onbehagen die ons soms overvielen.

De belofte was dat je afkomst loslaten gemakkelijk is. De naoorlogse idealen waren zo mooi, dat ze geen ruimte lieten voor eventuele complicaties. Onze teleurstelling staat op deze manier symbool voor de mislukte integratiepolitiek van de jaren negentig, voor de scheuren in de Europese Droom, voor de terugkeer van de nationale trots. Vroeger dacht ik dat ik tijdens mijn leven op vele plekken over de hele wereld zou wonen. Nu weet ik dat niet meer zo zeker. Dat is het gevaar van een al te gemakkelijke voorstelling van zaken: als het in de praktijk toch moeilijker blijkt, is de verontwaardiging des te groter. Je bent niet alleen opgelicht, je dacht ook nog even dat het je eigen schuld was, dat jij tekortschoot.

Betekent dit dat je je kamer nooit meer moet verlaten, dat je het idee van integratie maar helemaal terzijde moet schuiven en je eigen cultuur tot religie moet verklaren? Natuurlijk niet. Het grootste deel van het reisideaal is waar: het is goed om uit je comfort zone te komen, je leert veel van andere levensstijlen, het is goed voor je volwassenwording. Bovendien zijn die moeilijke momenten vaak ook heel waardevol, omdat je merkt waar je grenzen liggen. Ik heb ook geen spijt van mijn reis naar Iran. Maar het zou helpen als die moeilijkheden vaker erkend zouden worden, zodat we niet meer naïef vertrekken naar een onvermijdelijke teleurstelling en werkelijk verrijkt kunnen terugkeren naar dat fijne vertrouwde thuis.

Dit artikel verscheen eerder in nrc.next

Op maandag 19 maart om 14.30 organiseert deBuren i.s.m. European Cultural Foundation in Brussel een debat over het uitkijken naar een nieuwe horizon van de democratie, die voorbij gaat aan de natiestaat. De toegang is gratis.

Een paar weken geleden bezocht ik The Girl With The Dragon Tattoo. In het begin van deze film neemt Lisbeth Salander op brute wijze wraak op haar voogd, de sadistische Bjurman (gespeeld door onze eigen Yorick van Wageningen). Ze laat niets over van de machtige advocaat die haar tot seksuele handelingen dwong, in ruil voor toegang tot haar eigen financiële middelen. Ik had de scène al eens gezien in het Zweedse origineel, maar deze keer voelde het alsof Lisbeth ook mij onder handen nam, en met mij iedere man die wel eens perverse gedachten over vrouwen heeft gehad – alle heteromannen dus. Wij verdienen haar toorn, dacht ik terwijl ik in mijn bioscoopstoel ineenkromp bij het gegil van Bjurman.

De in 2004 overleden schrijver Stieg Larsson was op zijn vijftiende getuige van een groepsverkrachting van een meisje genaamd Lisbeth. Hij heeft het zichzelf nooit vergeven dat hij haar niet te hulp schoot. Zijn enorm succesvolle Millenium-trilogie (eigenlijk een onvoltooide serie van tien boeken) kan dan ook gezien worden als een spijtbetuiging aan dit meisje, waarbij de auteur in zijn fictie Lisbeth een kans geeft om zich te revancheren. Het origineel heeft met Män som hatar kvinnor (Mannen die vrouwen haten) ook een veel scherpere titel dan de Engelse vertaling. Het vertelt het verhaal van de onderzoeksjournalist Mikael Blomqvist, die met hulp van de antisociale hacker Lisbeth Salander een seriemoordenaar en –verkrachter ontmaskert. Blomqvist is de hoofdpersoon, maar Salander is de stoere held, die de dappere maar knullige journalist een aantal keer moet redden.

Hoe feministisch is de Millenium-trilogie? In De Tweede Sekse (1949), nog altijd een van de beste en meest relevante boeken uit de feministische literatuur, omschrijft Simone de Beauvoir waarom vrouwen permanent een ondergeschikte rol bekleden. De man presenteert zichzelf volgens haar als Subject, als maat van alle dingen, terwijl de vrouw altijd de Ander is, die zichzelf alleen identificeert in contrast met de man. Elke kracht in de maatschappij dwingt de vrouw vanaf haar geboorte in de rol van een passief object, met geen enkele kans op zelfverwezenlijking.

Omdat zij niet beter weet, wordt dit een self-fulfilling prophecy: haar fysieke zwakte en andere tekortkomingen in vergelijking met de man worden een rechtvaardiging van haar lot als tweede sekse. De dominante mannen houden haar voor dat ze best volwaardig zou mogen participeren in de maatschappij, maar dat ze daar helaas de kwaliteiten niet voor heeft. In een strijd op mannelijk terrein zal een vrouw het altijd verliezen, maar dat betekent niet dat ze niet zelf andere eigenschappen heeft waarmee ze een positie in de maatschappij kan afdwingen. De Beauvoir zegt dan ook dat vrouwen niet moeten proberen om mannelijke kwaliteiten over te nemen, maar hun eigen unieke kwaliteiten te ontdekken en uit te dragen. Want, zo zegt ze, gelijkheid is geen synoniem voor ‘hetzelfde zijn’. Als de mythe van ‘het vrouwtje’ ontmanteld wordt, kunnen vrouwen hun vrijheid opeisen.

Lisbeth Salander is geen typische Beauvoiriaanse heldin: door haar zware jeugd heeft ze een onsociaal en hard karakter dat atypisch is voor vrouwen. Maar naarmate het verhaal vordert toont ze meer tederheid voor Blomqvist en deelt zelfs het bed met hem. De Beauvoir beschouwde seks al als een van de weinige gebieden waarin vrouwen hun gelijkheid konden claimen, omdat hier de rol van Subject en Ander voortdurend wisselen. Dit wordt mooi weergegeven in de seksscène van The Girl With The Dragon Tattoo, als Salander bovenop begint, en we nog net voor het einde van het shot zien hoe Blomqvist haar vastpakt en op haar rug legt.

Salander vecht tegen mannen die vrouwen als object behandelen, maar ze schuift de andere sekse niet volledig terzijde (hoewel ze ook lesbische relaties heeft). De manier waarop ze haar ondergeschikte rol weigert te accepteren en vanuit haar eigen kwaliteiten zichzelf verwezenlijkt, staat symbool voor de denkbeelden van de Tweede Feministische Golf die door De Beauvoir was geïnspireerd. De economische afhankelijkheid waarin Bjurman haar dwingt was volgens de filosofe ook het grootste probleem van de moderne vrouw. Ze zal goedkeurend geknikt hebben, als ze had gezien hoe Salander haar financiële autonomie opeist.

Maar Salander voegt nog een modern element aan het Beauvoiriaanse feminisme toe: ze kan dankzij de technologische vooruitgang zelfs de fysieke macht van mannen ongedaan maken. Door in computers in te breken en met veiligheidscamera’s te werken kan ze levensbedreigende informatie achterhalen en zo een man als Bjurman mentaal vernietigen. Ze kan ook simpelweg een taser gebruiken om hem fysiek uit te schakelen of hem met een motor inhalen tijdens een achtervolging.

In een wereld waarin onze fysieke basiskwaliteiten steeds minder relevant worden en steeds vaker door machines van extra kracht worden voorzien, verliezen mannen ook op dit gebied hun natuurlijke voorsprong. Het is dan ook tekenend dat het Amerikaanse leger onlangs besloot om vrouwelijke militairen dichterbij de frontlinie te laten opereren: de soldaat van de toekomst is steeds minder afhankelijk van de capaciteiten van het menselijk lichaam. Het protest van de republikeinse presidentskandidaat Rick Santorum dat mannen een natuurlijk neiging tot het beschermen van vrouwen hebben, werd bijna nergens serieus genomen.

Hoewel de mythe van de vrouw op veel plekken nog steeds volhardt, is de opmars van de vrouw in de maatschappij niet te stoppen. Jongens en mannen doen het slechter op school, verliezen de macht op relatie- en banenmarkt en dreigen dankzij de wonderen van kunstmatige inseminatie ook irrelevant voor de voortplanting te worden. Lisbeth Salander laat zien dat zelfs de fysieke kracht van de man irrelevant is en vrouwen leefden sowieso al langer. Het is dan ook niet vreemd dat de psycholoog Philip Zimbardo in 2011 een TED-talk hield met de titel The Demise of Guys en dat er zelfs wetenschappers zijn die beweren dat het mannelijke Y-chromosoom langzaam uitsterft. Hebben vrouwen ons nog wel nodig?

De Amerikaanse comedian Louis CK zegt in zijn show Chewed Up dat het geweldig is om een blanke man te zijn: “Ik kan in een tijdmachine terug naar elke tijd gaan, en ik zou gastvrij ontvangen worden. Een zwarte man met een tijdmachine is een heel ander verhaal: ‘Alles vóór 1980, nee dank u’.” Maar hij zou niet naar de toekomst willen om te zien hoe het afloopt: “We gaan hier flink voor boeten. We gaan niet rustig terugzakken van nummer één naar nummer twee. Ze gaan ons op de grond drukken en ons in onze kont neuken, en dat is helemaal terecht.”

Met de opkomst van de niet-Westerse economieën en onze eigen financiële crisis is de ondergang van de blanke man op globaal niveau al begonnen. Maar in de eigen maatschappij is zijn positie ook al niet meer zeker, nu de Lisbeth Salanders eindelijk hun positie opeisen. We kunnen alleen maar hopen dat ze meer genade voor ons zullen tonen, dan voor de gillende Bjurman.

-Dit artikel verscheen eerder in nrc.next-

Afgelopen maand mocht ik in de Amsterdamse muziekkerk Paradiso toekijken hoe D’Angelo na twaalf jaar zonder enig studioalbum een legendarische show neerzette, waarbij hij de hele zwarte muziekgeschiedenis af ging. Van Chuck Berry tot James Brown, van Michael Jackson tot The Roots en van Jimi Hendrix tot Prince. De reusachtige frontman wist met gemak boven zijn geniale band en achtergrondzangers uit te stijgen en wond zo iedere aanwezige om zijn gespierde vinger. Het funkte, het rockte, het pompte, het sneed door je ziel en liet je dansen op manieren die je zelf niet begreep. Voor je het wist had je het meisje naast je zwanger gemaakt van een hele lieve stoere baby die ergens in 2048 voor wereldvrede zou gaan zorgen. Wat maakte het uit dat D’Angelo al zo lang niets meer van zich had laten horen, dat hij niet meer het lichaam van een Olympische god had? Shit. Damn. Motherfucker.

Mijn eerste single was ‘No diggity’ van Blackstreet. Oké, dat is niet waar, mijn eerste single was ‘Wannabee’ van The Spice Girls. Mijn tweede single was ‘I want you’ van The Kelly Family. Maar mijn derde single was No Diggity.

Vaak krijg je een nummer in je hoofd dat een paar weken lang onweerstaanbaar is, waarmee je wakker wordt en weer opstaat, en schaamteloos grijs draait, waarna het weer verdwijnt en je er eigenlijk een beetje genoeg van krijgt. No Diggity zit al zestien jaar in mijn hoofd en gaat er nooit meer uit. Het bevat precies de elementen die D’Angelo zo onweerstaanbaar maakten: de vuige hiphop, de soul-zang, de bluesy piano-loopjes. De beat zelf bevat een neger die de beat goedkeurt met een typische ‘ah-hm-hm’. Het is het beste nummer ooit gemaakt. Het zou bovenaan in de top-2000 moeten staan, in plaats van het eeuwige ‘Bohemian Rapsody’. Ik zou het niet erg vinden om naar een feest te gaan waar alleen No Diggity gedraaid werd, urenlang.

Het zal vast iets betekenen dat een blanke, beetje Hongaarse jongen dit allemaal zo opschrijft. En dat hij geen enkele vrouw noemt. Maar dat laat ik graag aan de psycho- en antropologen. Voor nu: zet No Diggity op repeat, en mis nooit meer een concert van D’Angelo.

Met het vorig jaar verschenen A Visit From The Goon Squad beleefde Jennifer Egan op 49-jarige leeftijd haar grote doorbraak. Het boek won onder andere de Pulitzer Prize en werd bejubeld door pers en publiek. In dertien hoofdstukken reist Egan aan de hand van vele verschillende, los met elkaar verbonden personages door de tijd. De platenbaas Bennie Salazar en zijn assistente Sasha zijn de hoofdpersonen in dit verhaal, dat eindigt in de toekomst, waar mensen communiceren in een soort sms-taal en een meisje haar dagboek bijhoudt in PowerPoint.

Jennifer Egan blijkt in persoon een oud meisje te zijn, dat graag praat, maar ook goed luistert, en vaak om haar eigen stommiteiten lacht.
———
Als je naar je naar je gehele oeuvre kijkt, heb je dan het gevoel dat je meer controle over je kunst hebt gekregen?
Ik doe steeds iets nieuws en daardoor kan ik de lessen die ik leer niet altijd goed gebruiken voor het nieuwe boek. Ik heb nooit het gevoel dat ik weet wat ik doe, blijkbaar vind ik dat een fijne manier van werken. Maar als dingen slecht zijn, weet ik inmiddels wel dat ik ze beter kan maken. Vroeger kon ik echt wanhopen, nu ben ik meer bezig met het oplossen van problemen en is het niet het einde van de wereld. Toen ik jonger was, werd alles al snel een crisis. Ik weet niet hoe ik het voor elkaar heb gekregen om voor mijn veertigste geen hartaanval of beroerte te krijgen. Ik leek geen drama queen, maar inwendig voelde het regelmatig alsof mijn leven ten einde was [lacht]. Hoe kan ik ooit zo geleefd hebben? Nu denk ik: vervelende dingen gebeuren, maar je komt er doorheen.

Denk je nog wel eens terug aan die onzekere tijd?
Ik had laatst een voorleessessie met Jeffrey Eugenidis bij het culturele instituut 92nd Street Y in New York en toen dacht ik wel aan die jaren dat ik daar zelf met open mond binnenliep en mijn idolen op het podium bewonderde. New York is uiteindelijk een heel kleine stad, waarbij je voortdurend in je eigen voetsporen loopt. Ik herleef daardoor voortdurend momenten uit het verleden. Het is een dankbaar gevoel om me te realiseren dat een paar van mijn wilde dromen uitgekomen zijn.

Dat doet me denken aan het einde van A Visit From The Goon Squad, waarbij er een nieuw jong meisje in Sasha’s oude appartement woont en de cyclus opnieuw lijkt te beginnen.
Dat hield me destijds heel erg bezig, en eigenlijk nog steeds. Ik ben constant bewust van het verstrijken van de tijd, tot op het vermoeiende af, maar ik weet niet hoe ik moet stoppen. Het krijgen van kinderen maakt het alleen maar erger. Je loopt met ze door het park en dan zie je een peuter rondstappen en denk je: huh? Hoe oud zijn mijn kinderen opeens?

Wat zou je nu zeggen tegen die worstelende jonge Jennifer?
Ik weet niet of ik gestopt ben met worstelen. Ik bedoel, nu moet ik aan een roman beginnen terwijl iedereen opeens denkt dat ik geweldig ben. Als ik daaraan denk, breekt het zweet me ook uit: wat ga ik in godsnaam doen? [lacht] Het is echt niet opeens allemaal probleemloos. Als je iets serieus wilt doen, zul je ermee worstelen.

Maar het vreemde aan die tijd is dat ik er zeker van was dat er niets zou veranderen, terwijl dat toch het enige is waar je zeker van kunt zijn. Ik dacht: ik ben een loser, en dat is dat. Literaire journalisten kiezen graag hun favoriete jonge schrijvers. Sommige maken die belofte waar, anderen niet. Maar ik was nooit een van die uitverkorenen, verscheen nooit op enige radar. Ik was wel in de buurt, aan het werk, maar op geen enkele manier opgemerkt. Ik dacht dat dat het lot was. Voor mij was dat een teken uit de toekomst, in plaats van een omstandigheid van het heden. Nu snap ik beter dat alles morgen weer anders kan zijn. Dat is een manier van denken die ik mijn oude zelf graag had gegund. Het had me een hoop lijden bespaard.

Wat is nu je werkroutine?
Ik schrijf fictie met de hand. Ten eerste omdat het goed voelt om eens niet van een machine afhankelijk te zijn. Maar daarnaast merk ik ook dat het een ander, meer associatief deel van mijn hersenen aanspreekt. Op een computer schrijf ik heel bewust, ik plan en ik schrap en ik lees veel terug. Dat is heel geschikt voor mijn journalistieke werk, maar als ik met de hand schrijf, is het veel meditatiever. Dan schrijf ik dingen die ik anders niet had kunnen bedenken. Wat ik me bewust kan bedenken, weet ik al. Ik moet iets schrijven wat ik nog nergens gelezen heb, wat ik nog niet weet. Met dat verrassende materiaal ga ik vervolgens heel analytisch aan de slag, maar om het te creëren heb ik iets anders nodig. Met perfectionisme krijg je geen goed materiaal, dat haal je allemaal uit je intuïtie.

Je schrijft dus in een soort trance?
Ik stort het eruit zonder te veel terug te lezen, want dan ben ik alweer aan het schaven en aan het nadenken. Ik moet vooruitdenken, niet terugdenken. Er komen dan interessante dingen uit, maar ze zijn nog heel erg rauw. Het zijn impulsen, sterke beelden, vreemde wendingen. Vaak verbaast ik mijzelf met wat er uit komt. Ik ben dan een echte lezer van wat ik zelf heb geschreven.

Toen ik met A Visit From The Goon Squad begon, wist ik alleen dat een vrouw een portemonnee zou stelen. Ik wist niet waarom, ik wist niet hoe, maar het moest gebeuren. Toen kwamen tijdens het schrijven de beelden van de psychiater, de date, haar appartement. Dat had ik allemaal niet verwacht.

Een ander voorbeeld is het PowerPoint-deel van het boek. Ik had het idee om daar iets mee te doen, en koppelde het direct aan iemand uit het bedrijfsleven. Maar dat was te logisch en werkte totaal niet. Ik besloot het idee op te geven en in de eerste versie van het boek was het afwezig. Totdat ik met een ander probleem bezig was, namelijk dat we Sasha niet in de toekomst zien en Bennie wel. Toen bedacht ik opeens dat haar dochter een dagboek in PowerPoint moest schrijven. Dat was echt een eureka-moment. Toen ik erover nadacht, realiseerde ik me dat het zo goed klopte omdat kinderen heel ver van iets als bedrijfscultuur af staan. Maar die verbinding had ik nooit rationeel kunnen maken.

Is het niet lastig om het niet terug te lezen?
Mijn handschrift is heel erg moeilijk te lezen, dat helpt. Soms kom ik er helemaal niet achter wat er staat. Ik stuit later vaak op onleesbare woorden en denk dan: oké, laten we maar weer een ander woord gebruiken. Natuurlijk worden juist die niet te ontcijferen woorden enorm belangrijk, essentieel voor het verhaal. Dan verval ik in een handschriftanalyse van mezelf: is dit een F? En dan kijk ik op een ander blaadje en denk ik: nee, de F schrijf ik echt anders. Een B dan? [lacht]

Wat fascineert je aan mensen?
Dat is door de jaren heen veranderd. Toen ik nog jonger was, vond ik alles wat mensen vertelden enorm interessant. Ik vond het geweldig om mensen aan het praten te krijgen – wat over het algemeen niet zo moeilijk is. Nu ben ik kritischer. Mensen herhalen zichzelf en praten elkaar na. De meesten zijn behoorlijk saai. Bovendien kun je de verhalen die ze over zichzelf vertellen vaak niet letterlijk nemen, omdat er zoveel achter zit. Ze willen dat je allerlei dingen over ze gelooft, en vroeger deed ik dat ook. Ik dacht: ze leren me iets. Nu ben ik meer geïnteresseerd in die gedachtepatronen, waarom een bepaald persoon een bepaald verhaal vertelt. Dat zal hij je niet zelf onthullen. In zekere zin heeft hij daar ook geen toegang toe. Als ik nu met iemand praat, luister ik niet naar het verhaal in kwestie, maar naar kleine hints van dat echte verhaal. Ik luister naar het metaverhaal: ik ben de held. Of: mijn leven is zo zwaar.

Het klinkt alsof je voyeuristische trekjes hebt.
Oh ja, zeker. Als ik iets zou kunnen wensen, zou ik niet willen vliegen of tijdreizen, maar onzichtbaar willen zijn. Dan zou je echt alles kunnen weten, denk ik. Ik wil zien hoe de wereld is als ik even niet mee doe. Ik weet nog dat ik als klein meisje in Chicago met mijn moeder over straat liep, de verlichte ramen van al die enorme appartementen zag en dacht: ‘Ik wil daar naar binnen. Wat gebeurt daar? Ik wil die man volgen en met hem mee gaan om te zien hoe zijn appartement er uit ziet.’ Misschien kunnen we de wereld verdelen in exhibitionisten en voyeuristen. Ik behoor zeker tot de laatste categorie.

Toch lijk je geen verlegen persoon.
Ik probeer de situatie altijd zo min mogelijk te beïnvloeden. Een verlegen persoon houdt zich volledig afzijdig. Ik wil wel meedoen, maar als participerende toeschouwer. Ik zal alles doen om het in beweging te houden.

In A Visit From The Goon Squad kruip je voortdurend in de huid van andere mensen.
Het lukte me niet altijd. In sommige hoofdstukken kon ik de juiste toon niet vinden en moest ik het na een tijdje opgeven. Naarmate het boek vorderde, werd het ook zwaarder omdat ik minder opties had. Ik voelde me soms als de persoon die een vloer heeft geverfd en vast zit in een hoek. Maar in mijn geval was het geen verf, ik was ingesloten door personages. Soms gebruikte ik trucs. Normaal luister ik niet naar muziek als ik schrijf, maar nu probeerde ik om bij de overgang tussen hoofdstukken van muziek te veranderen. Of ik schreef buiten, in cafés. Alles om het anders te laten voelen als ik aan een nieuw hoofdstuk begon.

Het past wel goed bij het mediatijdperk, waarin schakelen een grote rol speelt.
[fel:] Ik verander graag van perspectief en werkwijze, maar kan me heel goed concentreren. Misschien dat ik met deze voortdurende wisseling van personages en perspectief onbewust heb ingespeeld op de behoefte van de moderne lezer. Maar als je boeken wilt schrijven, kun je niet snel afgeleid zijn. Je moet heel precies en bijna koppig zijn. Mensen die zich laten afleiden door het internet en gadgets zullen nooit goede boeken schrijven. Of ze moeten enorme wilskracht hebben. Over het algemeen ben ik het eens met Jonathan Franzen, die zegt dat je met een internetverbinding in je kantoor nooit goede fictie kan schrijven.

Je sluit je dus aan bij de internetpessimisten?
Nee, dat is niet waar. Uiteindelijk zullen degenen die het beste met al deze afleidingen om kunnen gaan, het meest productief zijn en de touwtjes in handen krijgen. Degenen die zich laten verleiden door het internet en door versnippering oppervlakkiger worden, zullen daar de gevolgen van voelen. Maar ik heb uiteindelijk veel vertrouwen in mensen, we zijn sterker dan het lijkt.

Toch klink je niet als een liefhebber van techniek.
Je moet blijven opletten dat je je niet laat domineren. Mijn man ging naar Israel in de herfst en de eerste dagen dat hij weg was, sms’te en mailde hij me zoveel dat ik het gevoel had dat we meer contact hadden dan wanneer we allebei in New York zijn. Ik dacht: ik wil voelen hoe het is dat je weg bent, maar daar krijg ik niet eens de kans voor, omdat ik al deze sms’jes aan het beantwoorden ben. Voor mij is alleen reizen ook een zeer belangrijk deel van mijn leven geweest. Op mijn achttiende reisde ik in mijn eentje door Europa, in 1986 was ik in China en de Sovjetrepubliek. Ik kon met niemand communiceren en ik vierde mijn verjaardag in mijn eentje op een Chinese hotelkamer. Dat zou nu nooit meer gebeuren. Die reizen zouden nu makkelijker zijn. Maar zou ik ze zo goed herinneren?

Ik denk daar over na, zeker ook als moeder. Ik probeer het mediagebruik van mijn zoons te beperken, zodat ze ook zien hoe het kan zijn zonder al die techniek en later nog kunnen kiezen. Toch ben ik niet blind voor de voordelen van het internet en smart phones en heb ik niets met de conservatieve paniekreacties die op elke verandering volgen. Ik ben vooral voorzichtig.

A Visit From The Goon Squad eindigt in de toekomst, als mensen beginnen te huilen bij het horen van ‘ouderwetse’ pure muziek.
Dat is niet mijn nostalgie. Ik ben geïnteresseerd in nostalgie omdat het altijd een maatstaf van verandering is. Het is een teken dat we in hoge snelheid oude gebruiken kwijtraken. De door de massamedia geregisseerde ervaring heeft een enorme behoefte aan authenticiteit teweeggebracht. Die proberen de media weer te bevredigen met reality-tv, een soort gemaakte echtheid. Volledig paradoxaal.

Is de hele wereld niet onecht geworden?
In mijn roman The Keep vroeg ik me af wat ons idee van ‘realiteit’ nog betekent. Hoe weten we nog wat echt is? Ik heb een artikel geschreven over homoseksuele jongeren die alleen online uit de kast durfden te komen. In de ‘echte’ wereld deden ze alsof ze normale jongens waren, maar online hadden ze relaties, liefdesverdriet, gingen ze vreemd, hadden ze seks. Dat was hun echte leven. Tegelijkertijd zat dat leven vol met teleurstellingen: volwassenen die zich voordoen als jongeren, mensen die andermans foto gebruiken, enzovoorts. Het was een fascinerend voorbeeld voor de vraag: wat is echt? Wat betekent het om echt te zijn? Onze levens zijn niet per se onecht, ze voldoen niet meer aan het oude idee van wat echt is.

Wat is de rol van fictie in die wereld met haar dubbelzinnige realiteit en voortdurende afleiding?
Dezelfde als altijd. Je moet een fantastisch verhaal vertellen, mensen naar een andere plek transporteren en ze juist daardoor confronteren met die vreemde moderne realiteit. Je moet vragen oproepen, waardoor mensen met een nieuw perspectief naar hun leven terugkeren. En het moet bovenal leuk zijn. We praten veel over de crisis van het boek, het weglopen van lezers. Maar fictie kan nog steeds dingen met mensen doen, die met geen enkele andere vorm mogelijk zijn. Als ik goede fictie lees, dan voel ik me verrijkt voor de rest van mijn leven. Daarom moeten schrijvers doen waar ze goed in zijn en niet zeuren over onderwaardering. Boeken moeten onweerstaanbaar zijn, zodat mensen geen andere optie meer hebben.