12 september 2012

Orde en Chaos:
Mart Stam

Mart Stam was meubelontwerper, architect en communist. Zijn werk is strak, helder en sober. “Wat nuttig en doelmatig is, is automatisch schoon.” was zijn overtuiging. Het tragische verhaal van een kunstenaar die zijn orde aan de wereld probeerde op te dringen.

Hij was een compromisloos idealist en een beetje een dromer. Mart Stam, ontwerper van de beroemde buisstoel zonder achterpoten en de Van Nellefabriek in Rotterdam. Al op jonge leeftijd is Stam (1899 – 1986) politiek actief. Op zijn veertiende sluit hij zich aan bij de Jongelieden Geheelonthouders Bond en als jonge twintiger geeft hij een tijdschrift uit dat hij Levensverdieping doopt. Hij schrijft dat hij een nieuwe wereld wil scheppen, weigert dienstplicht, belandt daardoor in de gevangenis, maar voegt in de jaren dertig de daad bij het woord: als hartstochtelijk socialist vertrekt Mart Stam naar Rusland om nieuwe steden te bouwen.

Het werk van Mart Stam heeft iconische waarde, de vormen zijn simpel en helder, en de strakke lijnen en transparantie in de ontwerpen worden internationaal geprezen. Achter deze sobere vormgeving ligt de strenge overtuiging dat alles een doel moet hebben. Geen schroefje in een stoel is ter decoratie, geen enkele ruimte in een gebouw blijft onbenut. Geïnspireerd door de Russische constructivisten voert Stam dit functionalisme door tot in de details van zijn ontwerp. Hij is hierin streng en dogmatisch, maar juist dat zorgt ervoor dat zijn werk zo vernieuwend en bijzonder is.

Zoals het een goed communist betaamt, ontwerpt Mart Stam de achterpootloze buisstoel voor de arbeider. Het ontwerp moet licht en functioneel zijn, stapelbaar, voor in kleine arbeiderswoningen, en natuurlijk betaalbaar. De eerste schets hij met een blauwe stift op de achterkant van een huwelijksannonce. Het is 22 november 1926. Hij dineert, met onder andere Mies van der Rohe, in een hotel in Stuttgart. Eenmaal thuis gaat Stam direct aan de slag. Hij gebruikt gasbuizen, fittingen en stroken canvas. De eerste verende buisstoel is loodzwaar. Maar dat is niet het enige probleem. De Duitser Marcel Breuer brengt namelijk op hetzelfde moment een Freischwinger op de markt en claimt de ‘uitvinder’ van dit ontwerp te zijn. Een slepende procedure volgt. In Nederland wordt in 1932 het artistieke auteursrecht aan Stam toegekend, maar het zal nog tot 1961 duren voordat het Bundesgerichthof dit bevestigt. Bovendien wordt er in de Verenigde Staten anders beslist. Er zijn nog altijd stoelen die in Europa aan Stam worden toegeschreven, maar in Amerika op Breuers naam staan.

Inmiddels zijn de originele stoelen zonder achterpoten opgenomen in collecties van musea en verzamelaars. Thonet heeft nog altijd een lijn stalen buisstoelen in productie, maar voor een enkel exemplaar betaal je al gauw honderden euro’s. Niet echt wat Stam voor ogen had. Zijn stoelen hebben de arbeidersklasse nooit bereikt. De talloze goedkope kopieën daarentegen

In 1926 organiseert Stam een architectuurreis voor de Russische kunstenaar El Lissitzky en zijn vrouw. Tijdens dit tochtje door Nederland bezoeken zij bevriende architecten als Gerrit Rietveld en Jacobus Oud. Het hoogtepunt is de imposante Van Nellefabriek in Rotterdam. Dit gebouw met zijn stalen constructie en glazen gevel, is een schoolvoorbeeld van het Nieuwe Bouwen dat in die tijd in opkomst is. Stam is als hoofdarchitect bij Brinkman & van der Vlugt verantwoordelijk voor een groot deel van het ontwerp. Hij heeft gewerkt volgens het functionalisme: het ontwerp komt voort uit de functionaliteit en uitvoerbaarheid van het gebouw. “Wat nuttig en doelmatig is, is automatisch schoon.” aldus Stam. Wanneer je langs de Van Nellefabriek rijdt, kun je moeilijk wegkijken. Het is een ‘helder’ gebouw van bijzondere schoonheid. De regels van het functionalisme van Stam komen goed tot hun recht. Het lijkt wel of je door het gebouw heen kunt kijken. Deze transparantie en het gebruik van glas zijn in die tijd zeer vernieuwend, zeker in een industriële omgeving. Bovendien past het precies binnen de communistische overtuiging van Stam: het gebouw dient de arbeider. Vol trots toont hij zijn Russische vrienden ‘zijn fabriek’…

Auteursrecht blijkt een terugkomend thema in het leven van Stam, want de uitspraak ‘zijn fabriek’ wordt hem door Brinkman & van der Vlugt niet in dank afgenomen. Een gênante discussie over de vraag van wie het ontwerp is, maakt een einde aan de samenwerking. (Of Stam ontslagen is, of uit eigen beweging de firma heeft verlaten, is nooit helemaal duidelijk geworden.) Gedreven door idealisme vertrekt Mart Stam in 1930 naar de Sovjet Unie. Hij maakt deel uit van een groep gerenommeerde architecten, bij elkaar gebracht door Ernest May. Op uitnodiging van Stalin zal deze May Brigade de industriële steden van de toekomst ontwerpen.

Een van de steden waar Stam aan het werk gaat is Magnitogorsk. Deze snelgroeiende stad is het paradepaardje van het eerste vijfjarenplan. De omgeving heeft enorme ijzerertsreserves, en de fabriek die is neergezet, heeft de capaciteit om meer dan 4 miljoen ton erts naar boven te halen. Samen met May zal Stam hier ‘de nieuwe stad’ ontwerpen. Een stad die vanuit het niets is opgebouwd, waarbij de architectuur uitgaat van efficiëntie. Er zal zo min mogelijk woon-werkverkeer plaatsvinden omdat de ruimte volgens een geometrisch plan verdeeld is in industriële en residentiële gebieden. De woonblokken worden door groenstroken gescheiden van de industrie en de arbeiders wonen zo dichtbij de zone waarin zij werken. Stam ontwerpt een stad voor de arbeider.

Magnitogorsk loopt voor op de architecten. Marts plannen liggen klaar en de industrie kan niet wachten maar er is geen bouwmateriaal, er zijn geen geschoolde bouwvakkers en er is geen gemotoriseerd vervoer. Terwijl de Hoogovens op volle toeren draaien, leven de arbeiders in houten barakken. In de winter vriest het 40 graden, in de zomer loopt de temperatuur op tot 40 graden boven nul. De fabriek zorgt voor enorme vervuiling en de werkomstandigheden zijn op z’n zachtst gezegd niet optimaal. Langzaam maar zeker dringt de realiteit van het communisme zich aan Stam op. Als de bouwmaterialen eindelijk aankomen, is de stad zodanig gegroeid dat zijn plan alweer achterhaald is. Toch worden er een aantal woonblokken neergezet, en net als op de originele tekening worden de huizenblokken van elkaar gescheiden door groenstroken. De arbeiders voor wie deze woningen bedoeld zijn, komen uit verschillende delen van de Sovjet-Unie. Ze zijn hier door Stalin te werk gesteld, maar behoren tot nomadische volken die gewend zijn over de steppe te zwerven. Deze nieuwe bewoners hebben niet zoveel met het functionalisme van Stam. De groenstroken worden wel enthousiast in gebruik genomen. Ze zetten hun tenten op en hakken de bomen tot brandhout. De moderne arbeiderswoningen dienen als opslagruimte en toilet.

Illustratie: Gino Bud Hoiting.

Columns & Commentaar

Cal50_Browning_2REI_2

Hard//Talk:
Grensbewaking

Hoe scherper we de landsgrenzen bewaken hoe meer onze morele grenzen lijken te vervagen
02/02/16
Gastbijdrage
3694594686_be974ceebf_b

Kort verhaal:
Plan G

Samen met BesteBuren organiseerde hard//hoofd de schrijfwedstrijd Gluren naar de buren. Deelnemers werden uitgedaagd om na te denken over nabuurschap tussen Nederland en Vlaanderen, nabij en over de grens. Jutta Callebaut won met dit verhaal over de uitspraak van de G de juryprijs van de wedstrijd.
01/02/16
Gastbijdrage
Lenin

TIP:
Zoek de nostalgie

"Take a picture, soon all communist signs will be gone."
01/02/16
Gastbijdrage
16003820365_13dea60119_z

Hard//Talk:
Timmermans het schip in

Politici, opiniemakers en journalisten moeten op hun woorden passen. Verkeerde informatie kan weersproken worden, maar het kwaad is dan al geschied.
29/01/16
Dolf de Weijer
12647708_1007887792617392_610179243_n

TIP:
Voorlezen

"Ik hoorde een timbre met een vleugje shag. Rookte hij? Een onheilspellende stem, vol verlangen en rauw verdriet."
27/01/16
Bien Borren
8597549723_a560372a2b_o

Hard//Talk:
Ontevreden

Het leven in Nederland is een loterij met vele winnaars maar je moet wel een postcode hebben
26/01/16
Suzanne Schönbeck
Nevit Dilmen

TIP:
Krijtdrop

"Ik vraag me af hoe lang het zal duren voor jij, lieve lezer, toegeeft. Nu je ogen over de tekst vliegen kun je de combinatie van drop, pepermunt en anijs al bijna proeven."
25/01/16
Maartje Smits
wittevolvo_xf&m

Column:
Cider Country

Bloed in de grond en een dode vrouw in een witte Volvo. Koen brengt de kerst door op het Engelse platteland.
21/01/16
Koen Alfons
5962944238_00e2a6265c_z

Hard//Talk:
Oorzaken en afgeleiden

We moeten ons niet te snel op de borst kloppen met weliswaar belangrijke, maar vooral symbolische overwinningen die ons het zicht ontnemen op de onderliggende structuren van ongelijkheid.
21/01/16
Mirko van Pampus
ambacht

Hard//Talk:
Niemand is meer verdwaald

De technologietrein dendert voort en wacht op niemand. Jens heeft slecht nieuws voor degenen die de ontsnappingsroute van de nostalgie nemen.
19/01/16
Gastbijdrage
_Neem een koude douche_Harold Edgerton

TIP:
Neem een koude douche

Dit is niet je gedroomde leven en dromen doe je niet meer. Ron heeft de oplossing.
18/01/16
Ron Vaessen
Vacature_Leonid_Pasternak_-_The_Passion_of_creation

Vacature:
Eindredacteur Tekst

Wij zoeken een Eindredacteur Tekst!
17/01/16
Redactie
mondopmond

TIP:
Mond-op-mondbeademing

Het volgen van een reanimatiecursus leek niet zo urgent. Tot het voorval in de bus.
15/01/16
Luuk Hijne
Angela_Merkel_CDU_Parteitag_2014_by_Olaf_Kosinsky-10

Hard//Talk:
Voor en na Keulen

‘Voor Keulen’ gaf Duitsland het goede voorbeeld met haar vluchtelingenbeleid. ‘Na Keulen’ moet Duitsland laten zien dat ze dit nog steeds kan, vindt Jules.
14/01/16
Jules Roosenboom
Glasspons

TIP:
Online boodschappen doen (als garnalen in een glasspons)

Misha vond de ultieme metafoor voor de liefde.
13/01/16
Gastbijdrage
Meer Columns & Commentaar laden »

Artistiek

3694594686_be974ceebf_b

Kort verhaal:
Plan G

Samen met BesteBuren organiseerde hard//hoofd de schrijfwedstrijd Gluren naar de buren. Deelnemers werden uitgedaagd om na te denken over nabuurschap tussen Nederland en Vlaanderen, nabij en over de grens. Jutta Callebaut won met dit verhaal over de uitspraak van de G de juryprijs van de wedstrijd.
01/02/16
Gastbijdrage
2951338099_37bd54edaa_o

Dit was mooi in januari

Het massale ontzag voor de brandweersirene. Mensen die je voor het raampje uitzwaaien maar dat de trein dan nog lang niet wegrijdt. Dat je in The Sims nooit game over gaat, hoeveel huizen je ook in de fik steekt.
31/01/16
Laura van der Haar
Lasse Wandschneider

DE EUROLINESGEDICHTEN

Ervoor zorgen dat grote groepen invloedrijke figuren je dood een leven lang betreuren. Dit is mijn poëtica. Iedereen en alles leren liefhebben.
17/01/16
Gastbijdrage
1

Dode-dierencollectie

Laura's dode-dierencollectie.
20/12/15
Laura van der Haar
Leeuw

Dierengedicht:
En de leeuw sprak

Heb je het al gehoord? De leeuw moet terechtstaan! Hij wordt verdacht van aasroof en opeten met voorbedachten rade.
19/12/15
Floris Solleveld
katkoek1

Audiobite:
De spinnende kat

Tijdens de Dierenweek vertelt Paula drie korte verhalen over dieren met een speciale gave. Vandaag het verhaal over de kater van een vriendin die een pijnlijke plek wist aan te wijzen.
13/12/15
Paula Lina
Het heimelijke analfabetisme van Sjors

Kort verhaal:
Het heimelijke analfabetisme van Sjors

Sjors wordt uitgeroepen tot voorlezer van het dorp. Maar kán Sjors eigenlijk wel lezen?
04/12/15
Gastbijdrage
91203906_7202c49955

De Parasiet:
Zelftesttest®

Hard//hoofd is besmet met De Parasiet. Het kunstenaarscollectief ontwikkelde de Zelftesttest® voor onze lezers.
29/11/15
Redactie
7c

Heimwee

Voor de laatste keer op reis, om daarna voor altijd thuis te blijven.   reizen kan toch ook in google maps?   zwaarder dan de rugzak   ik heb heimwee maar waarnaar toe ben ik vergeten   — Ludwig Volbeda is tekenaar. Hij houdt van landschappen bekijken, boeken lezen, brieven schrijven, machines niet begrijpen en werken in […]
26/11/15
Beeldredactie
6a

Heimwee

Reizen, terwijl je liever thuis was gebleven.   ” ik vind de vaalserberg mooier ”   nederland 1, 2 en 3   deze taal spreek ik niet   — Ludwig Volbeda is tekenaar. Hij houdt van landschappen bekijken, boeken lezen, brieven schrijven, machines niet begrijpen en werken in schetsboekjes.
19/11/15
Beeldredactie
NLBE

Wedstrijd:
Schrijvers opgelet!

Schrijf over onze zuiderburen en win een publicatie op hard//hoofd.
19/11/15
Redactie
5a

Heimwee

Soms zou je willen dat alles gewoon bleef zoals het was.   standbeeld van de thuisgebleven broer van columbus   spelfout   ik heb heimwee naar onze zoon maar zo is ze gelukkiger   — Ludwig Volbeda is tekenaar. Hij houdt van landschappen bekijken, boeken lezen, brieven schrijven, machines niet begrijpen en werken in schetsboekjes.
12/11/15
Beeldredactie
mullischuis 1

Mulisch’ werkkamer

Illustrator Aart-Jan Venema bracht een avond in Harry Mulisch' werkkamer door en neemt de kijker mee op dit bezoek.
05/11/15
Beeldredactie
4a

Heimwee

Ludwig Volbeda neemt ons met een serie tekeningen mee op reis, maar vooral ook naar het verlangen om gewoon thuis te zijn.   ik stak de tent in brand in de hoop dat ze me naar huis zouden sturen   jaloers op de slak   alleen de lucht verandert hier   — Ludwig Volbeda is tekenaar. […]
05/11/15
Beeldredactie
4856829809_f9061e49f8_o

Dit was mooi in oktober

Een man met een huidziekte in het bubbelbad. Twee rotan stoelen naast een parkbankje. De geur van nieuwe sportschoenen. Mensen die op hun scooter zitten te wachten tot hun hond klaar is met poepen.
31/10/15
Laura van der Haar
Meer Artistiek laden »

Journalistiek

FSM_01_1080

Nieuws in Beeld:
Het Vliegend Spaghettimonster-geloof

In The Gospel of the Flying Spaghetti Monster staat onder meer beschreven hoe de mens is ontstaan: een onzichtbaar spaghettimonster creëerde hem in een dronken bui. “Een sliert DNA, de bouwsteen van leven, lijkt enorm op de pastasoort fusilli”. Hun aanhangers, de pastafarians, gaan met vergiet als religieus hoofddeksel door het leven. En in plaats van de Tien […]
30/01/16
Beeldredactie
NiBKorea

Nieuws in Beeld:
Noord-Korea ontwikkelt katervrije alcohol

Noord-Koreaanse wetenschappers beweren een katervrij drankje te hebben ontwikkeld. Koryo is de naam en het drankje, dat 30 tot 40 procent alcohol bevat, is gemaakt van rijst en ginseng. De geloofwaardigheid van de katervrije alcohol is te betwijfelen, aangezien de wetenschapper zeggen dat de ginseng je niet alleen behoed voor katers, maar je ook kan […]
23/01/16
Beeldredactie
politie aangepast

Nieuws in Beeld:
Politie Keulen en Zweden onder vuur

De politie in Keulen en Zweden zijn onder vuur komen te liggen, nadat naar buiten is gekomen dat zij bewust door allochtonen gepleegde aanrandingen en misdrijven hebben verzwegen. Ze wilden de populairder wordende rechts-extremisten niet in de kaart spelen. Er wordt geschokt gereageerd op het stilzwijgen, de Zweedse premier noemt het verraad ten opzichte van de […]
16/01/16
Beeldredactie
HardhoofdNIBWies

Nieuws in Beeld:
Asiel voor kanaaltunnel-wandelaar

De Britse autoriteiten hebben asiel verleend aan een Sudanese vluchteling die door de kanaaltunnel naar Engeland liep. De 40-jarige man liep 50 kilometer door de donkere tunnel en moest daarbij uitwijken voor langsrazende treinen en bewakingspersoneel. Voor zover bekend is hij de eerste asielzoeker die te voet via de tunnel het kanaal is overgestoken. — […]
09/01/16
Beeldredactie
Star Wars geloof HI

Nieuws in Beeld:
In de naam van Darth Vader, de Zoon en de Heilige Geest

Een kerk in Duitsland heeft met een ietwat bizarre mis geprobeerd meer mensen te interesseren in het geloof. In de kerk werd voor circa 500, al dan niet gelovige, aanwezigen een speciale Star Wars-dienst gehouden met lichtzwaarden in plaats van wierook en teksten over overeenkomsten tussen het science fiction-epos en het christendom. Merlijn van Bijsterveld is illustrator. […]
02/01/15
Beeldredactie
Weisheitszähne-1

Dit was mooi in december

Ruigtekruiden als klit, beklierde duizendknoop, bilzekruid en gevlekte scheerling. Iemand die naast zijn rolstoel op het parkbankje is gaan zitten. Dat de lekkerste spierpijn in je buik zit.
31/12/15
Laura van der Haar
CatKiller_Optimized_540px

Nieuws in Beeld:
De kattenmoordenaar

In de omgeving van Londen is een kattenmoordenaar actief. Eerst werd gedacht dat de zes katten slachtoffer zouden zijn van een vos, maar na verder onderzoek bleken de verwondingen te zijn aangericht door een mes. Diereneigenaren is geadviseerd hun dieren, waar mogelijk, binnen te houden. Friso Blankevoort (a.k.a. Freshco) is een illustrator/designer die woont en werkt in […]
19/12/15
Beeldredactie
Begi

Dierenweek:
De dierentuin in Tbilisi

'Geen foto’s maken.' -'Geen foto's? Maar....' 'Geen foto's.'
19/12/15
Simone Peek
Taxidermie_MartineBeetz

Dierenweek:
Onder preparateurs

Zodra we het atelier binnen lopen, word ik bijna onpasselijk van de stank. Het is alsof er iets verbrand is dat niet verbrand had mogen worden. Wat is dat? ‘Oh, Jonne heeft net een schedel doorgezaagd.’
17/12/15
Sarah van Binsbergen
Illustratie ongewenste dieren LOW

Ponyburgers en rattenbillen

'Tweehonderdduizend ganzen worden jaarlijks afgeschoten. Een raadselachtige tegenstelling; die bergen ongebruikt scharrelvlees.'
17/12/15
Gastbijdrage
dode dieren

Interview:
Dichterbij dode dieren met opa en oma

Voor de dierenweek interviewde Maite de mensen in haar leven die het dichtst bij de slacht van dieren zijn geweest: haar opa en oma.
15/12/15
Maite Karssenberg
mondriaandruppel-rood

Nieuws in Beeld:
Druipverf

Kunstschilder Frank van Hemert krijgt een schadevergoeding. In de jaren 90 heeft hij tientallen schilderen gemaakt met verf van Schmincke, Fleischfarbe nr. 213, die jaren later is gaan druipen. De 35 schilderijen die hij heeft verkocht, waaronder aan het Stedelijk Museum, zijn niets meer waard. Wanneer je ze aan de muur laat hangen, wordt de vloer vies. […]
12/12/15
Beeldredactie
design baby

Nieuws in Beeld:
Geklungel met genen

150 topwetenschappers en activisten hebben in een open brief geschreven dat er een verbod moet komen op het genetisch manipuleren van menselijke embryo’s. Ze waarschuwen nu te stoppen met het sleutelen aan genen, voordat het te laat is. Ze vrezen dat wanneer dat niet gebeurd, we straks alleen nog maar perfect ‘designer baby’s‘ zullen krijgen. Gemma Pauwels is freelance […]
05/12/15
Beeldredactie
Milk_glass

Dit was mooi in november

Dat een zeepje ook vies kan worden. Scheef opgeplakte glas-in-loodstickers. Een ambulancebroeder die zijn duim naar je opsteekt omdat je hem voor laat gaan.
30/11/15
Laura van der Haar
NiBAnneStaalvliegtuig2

Nieuws in Beeld:
Turkije haalt Russische SU-24 neer

Afgelopen week haalde Turkije een Russisch gevechtsvliegtuig uit de lucht bij de Syrische grens. Hierdoor liepen de spanningen tussen de twee landen op. Inmiddels heeft Erdogan aangegeven het neerhalen van het vliegtuig te betreuren, hierdoor lijkt hij tegemoet te willen komen aan Poetin, die alleen bereid is om te praten wanneer Turkije excuses heeft aangeboden. […]
28/11/15
Beeldredactie
Meer Journalistiek laden »



Geniet je met enige regelmaat van onze artikelen? Ben je fan van hard//hoofds geweldige illustratoren, audiomakers en dichters? Dacht je al jaren: hoe zou ik hard//hoofd kunnen steunen?

Goed nieuws. Je kunt vanaf nu je dank uitdrukken in keiharde euro's en vriend van hard//hoofd worden. Wat je daarvoor terugkrijgt? Ons, alles wat we maken en eeuwige dank.

Word vriend van hard//hoofd