12 september 2012

Orde en Chaos:
Mart Stam

Mart Stam was meubelontwerper, architect en communist. Zijn werk is strak, helder en sober. “Wat nuttig en doelmatig is, is automatisch schoon.” was zijn overtuiging. Het tragische verhaal van een kunstenaar die zijn orde aan de wereld probeerde op te dringen.

Hij was een compromisloos idealist en een beetje een dromer. Mart Stam, ontwerper van de beroemde buisstoel zonder achterpoten en de Van Nellefabriek in Rotterdam. Al op jonge leeftijd is Stam (1899 – 1986) politiek actief. Op zijn veertiende sluit hij zich aan bij de Jongelieden Geheelonthouders Bond en als jonge twintiger geeft hij een tijdschrift uit dat hij Levensverdieping doopt. Hij schrijft dat hij een nieuwe wereld wil scheppen, weigert dienstplicht, belandt daardoor in de gevangenis, maar voegt in de jaren dertig de daad bij het woord: als hartstochtelijk socialist vertrekt Mart Stam naar Rusland om nieuwe steden te bouwen.

Het werk van Mart Stam heeft iconische waarde, de vormen zijn simpel en helder, en de strakke lijnen en transparantie in de ontwerpen worden internationaal geprezen. Achter deze sobere vormgeving ligt de strenge overtuiging dat alles een doel moet hebben. Geen schroefje in een stoel is ter decoratie, geen enkele ruimte in een gebouw blijft onbenut. Geïnspireerd door de Russische constructivisten voert Stam dit functionalisme door tot in de details van zijn ontwerp. Hij is hierin streng en dogmatisch, maar juist dat zorgt ervoor dat zijn werk zo vernieuwend en bijzonder is.

Zoals het een goed communist betaamt, ontwerpt Mart Stam de achterpootloze buisstoel voor de arbeider. Het ontwerp moet licht en functioneel zijn, stapelbaar, voor in kleine arbeiderswoningen, en natuurlijk betaalbaar. De eerste schets hij met een blauwe stift op de achterkant van een huwelijksannonce. Het is 22 november 1926. Hij dineert, met onder andere Mies van der Rohe, in een hotel in Stuttgart. Eenmaal thuis gaat Stam direct aan de slag. Hij gebruikt gasbuizen, fittingen en stroken canvas. De eerste verende buisstoel is loodzwaar. Maar dat is niet het enige probleem. De Duitser Marcel Breuer brengt namelijk op hetzelfde moment een Freischwinger op de markt en claimt de ‘uitvinder’ van dit ontwerp te zijn. Een slepende procedure volgt. In Nederland wordt in 1932 het artistieke auteursrecht aan Stam toegekend, maar het zal nog tot 1961 duren voordat het Bundesgerichthof dit bevestigt. Bovendien wordt er in de Verenigde Staten anders beslist. Er zijn nog altijd stoelen die in Europa aan Stam worden toegeschreven, maar in Amerika op Breuers naam staan.

Inmiddels zijn de originele stoelen zonder achterpoten opgenomen in collecties van musea en verzamelaars. Thonet heeft nog altijd een lijn stalen buisstoelen in productie, maar voor een enkel exemplaar betaal je al gauw honderden euro’s. Niet echt wat Stam voor ogen had. Zijn stoelen hebben de arbeidersklasse nooit bereikt. De talloze goedkope kopieën daarentegen

In 1926 organiseert Stam een architectuurreis voor de Russische kunstenaar El Lissitzky en zijn vrouw. Tijdens dit tochtje door Nederland bezoeken zij bevriende architecten als Gerrit Rietveld en Jacobus Oud. Het hoogtepunt is de imposante Van Nellefabriek in Rotterdam. Dit gebouw met zijn stalen constructie en glazen gevel, is een schoolvoorbeeld van het Nieuwe Bouwen dat in die tijd in opkomst is. Stam is als hoofdarchitect bij Brinkman & van der Vlugt verantwoordelijk voor een groot deel van het ontwerp. Hij heeft gewerkt volgens het functionalisme: het ontwerp komt voort uit de functionaliteit en uitvoerbaarheid van het gebouw. “Wat nuttig en doelmatig is, is automatisch schoon.” aldus Stam. Wanneer je langs de Van Nellefabriek rijdt, kun je moeilijk wegkijken. Het is een ‘helder’ gebouw van bijzondere schoonheid. De regels van het functionalisme van Stam komen goed tot hun recht. Het lijkt wel of je door het gebouw heen kunt kijken. Deze transparantie en het gebruik van glas zijn in die tijd zeer vernieuwend, zeker in een industriële omgeving. Bovendien past het precies binnen de communistische overtuiging van Stam: het gebouw dient de arbeider. Vol trots toont hij zijn Russische vrienden ‘zijn fabriek’…

Auteursrecht blijkt een terugkomend thema in het leven van Stam, want de uitspraak ‘zijn fabriek’ wordt hem door Brinkman & van der Vlugt niet in dank afgenomen. Een gênante discussie over de vraag van wie het ontwerp is, maakt een einde aan de samenwerking. (Of Stam ontslagen is, of uit eigen beweging de firma heeft verlaten, is nooit helemaal duidelijk geworden.) Gedreven door idealisme vertrekt Mart Stam in 1930 naar de Sovjet Unie. Hij maakt deel uit van een groep gerenommeerde architecten, bij elkaar gebracht door Ernest May. Op uitnodiging van Stalin zal deze May Brigade de industriële steden van de toekomst ontwerpen.

Een van de steden waar Stam aan het werk gaat is Magnitogorsk. Deze snelgroeiende stad is het paradepaardje van het eerste vijfjarenplan. De omgeving heeft enorme ijzerertsreserves, en de fabriek die is neergezet, heeft de capaciteit om meer dan 4 miljoen ton erts naar boven te halen. Samen met May zal Stam hier ‘de nieuwe stad’ ontwerpen. Een stad die vanuit het niets is opgebouwd, waarbij de architectuur uitgaat van efficiëntie. Er zal zo min mogelijk woon-werkverkeer plaatsvinden omdat de ruimte volgens een geometrisch plan verdeeld is in industriële en residentiële gebieden. De woonblokken worden door groenstroken gescheiden van de industrie en de arbeiders wonen zo dichtbij de zone waarin zij werken. Stam ontwerpt een stad voor de arbeider.

Magnitogorsk loopt voor op de architecten. Marts plannen liggen klaar en de industrie kan niet wachten maar er is geen bouwmateriaal, er zijn geen geschoolde bouwvakkers en er is geen gemotoriseerd vervoer. Terwijl de Hoogovens op volle toeren draaien, leven de arbeiders in houten barakken. In de winter vriest het 40 graden, in de zomer loopt de temperatuur op tot 40 graden boven nul. De fabriek zorgt voor enorme vervuiling en de werkomstandigheden zijn op z’n zachtst gezegd niet optimaal. Langzaam maar zeker dringt de realiteit van het communisme zich aan Stam op. Als de bouwmaterialen eindelijk aankomen, is de stad zodanig gegroeid dat zijn plan alweer achterhaald is. Toch worden er een aantal woonblokken neergezet, en net als op de originele tekening worden de huizenblokken van elkaar gescheiden door groenstroken. De arbeiders voor wie deze woningen bedoeld zijn, komen uit verschillende delen van de Sovjet-Unie. Ze zijn hier door Stalin te werk gesteld, maar behoren tot nomadische volken die gewend zijn over de steppe te zwerven. Deze nieuwe bewoners hebben niet zoveel met het functionalisme van Stam. De groenstroken worden wel enthousiast in gebruik genomen. Ze zetten hun tenten op en hakken de bomen tot brandhout. De moderne arbeiderswoningen dienen als opslagruimte en toilet.

Illustratie: Gino Bud Hoiting.

Columns & Commentaar

lekkernaampje

Column:
Sexy naampie

Laura doet onderzoek naar haar persoonlijke liefdesnamengeschiedenis. Wat is eigenlijk een sexy naam? Frans en Dries winnen het van Dylan, Brandon en Melvin.
18/11/14
Laura van der Haar
the-pleiades-star-cluster-11637_640

Alles vijf sterren:
Films-series-gifjes

Drie films die je van Anna van Leeuwen niet mag missen.
12/11/14
Redactie
Swingdat_Illustratie_HI

Column:
De swingdate

Van pannenkoeken tot je partner: vrienden kunnen toch alles met elkaar delen?
12/11/14
Kasper van Royen
Try Acrobatics2_lowres

Festival:
Try Acrobatics tipt

Try Acrobatics komt 23 november spelen op ons festival, op hard//hoofd vertellen ze alvast over hun muzikale voorbeelden.
10/11/14
Redactie
Gabor Geukes

Column:
Geukes

Laura stopt met suiker eten, en voelt zich weer de monsterlijke puber die ze was toen ze samen met mongolen chocoladepotloden inpakte in een fabriek.
04/11/14
Laura van der Haar
1896_Prof_M_Pupin_ Columbia_University_ radiograph

TIP:
De bottenkraker

Hoewel ze vreselijk bang was, ging Sára toch naar de chiropractor. Verlicht verliet ze de praktijk. Een ode aan de bottenkraker.
31/10/14
Sára Iványi
Google Maps, Ruys de Beerenbrouckstraat

TIP:
Ruys de Beerenbrouckstraat

Op zoek naar een dosis pracht en treurnis? Bezoek het middelste bankje op de Ruys de Beerenbrouckstraat in Amsterdam.
29/10/14
Laura van der Haar
Starsinthesky

Alles vijf sterren:
Audio

De drie albums die volgens Kasper van Royen meer dan vijf sterren waard zijn. (En andere luistertips.)
27/10/14
Redactie
Alleen thuis illustratie

Column:
Alleen thuis

Kasper denkt een lekker griepdagje op de bank door te brengen. Dan spitsen Loeder en Muis tegelijk hun oortjes.
23/10/14
Kasper van Royen
Schermafbeelding 2014-10-20 om 08.32.22

TIP:
Laat jezelf opsluiten

Vijf mensen. Eén uur de tijd. De kamer zit op slot. Een antiek bureau, doktersromannetjes, een typemachine met verwisselde toetsen. Geen ruimte voor individuele identiteit: de groep wordt teruggeworpen op elkaar. En dat is volgens Luuk bijzonder relativerend.
20/10/14
Gastbijdrage
TIPJana

TIP:
De quarterlifecrisis en hoe ermee om te gaan

"Het probleem was vooral dat alles eigenlijk mogelijk was. L’embarras du choix."
17/10/14
Jana Antonissen
de lijst

TIP:
De lijst

“Kwaliteit en kwantiteit spelen geen rol, het gaat hier om nauwkeurigheid.”
16/10/14
Maartje Smits
Hardhoofd Sauna

Vriendschap en verlangen:
Johan

Rutger bezoekt met zijn beste vriend een spa: "Daar stonden we dan, naakt tegenover elkaar. Na vijftien jaar vriendschap."
15/10/14
Rutger Lemm
Paula's improvisatiemaaltijd

TIP:
Waterkoken

"Mijn maag roept honger en dus ga ik naar de dichtstbijzijnde supermarkt. Onderweg zoek ik op mijn telefoon naar recepten voor een waterkoker."
14/10/14
Paula Lina
Bzzl1qkCMAAdw9z

Hard//talk:
Grootgrutter redt negerslaaf

Over de uitverkoop van wat toch wel het absolute kroonjuweel van onze cultuur is: de als negerslaaf geschminkte buurtvader of overblijfmoeder die zelf bij hoog en bij laag volhoudt dat hij zijn (of zij haar) zwarte kop in de schoorsteen heeft opgelopen.
13/10/14
Jan Postma
Meer Columns & Commentaar laden »

Artistiek

Julie_ik was bijna opgestaan

Ik was bijna opgestaan

"Ik kan op dit moment tien mannen bedenken waarmee ik een leven zou kunnen opbouwen. En dan bedoel ik een klassieke liefdesaffaire met alles erop en eraan. Samen dromen. Probleem is dat die mannen de trivialiteit instinctief aanvoelen en mij daardoor wantrouwen. Niemand is graag één van de tien."
19/11/14
Julie Cafmeyer
ludwig_klein

ZKV:
Engelen

"Ze hadden een bleke, zonloze huid, en omdat ze naakt waren was hun rosse lichaamshaar goed te zien."
17/11/14
A.L. Snijders
BOG. door An-Sofie Kesteleyn

Festival:
BOG. tipt

BOG speelt op ons festival en geeft vijf TIPS die je leven verbeteren.
17/11/14
Redactie
studentenhuis

Waar ik thuiskom:
Studentenhuis

Sytske leest verhalen voor in vreemde huizen. "De vloer plakt, op de tafel liggen losse papieren en drie volle asbakken."
14/11/14
Gastbijdrage
illustratie: Shaheen Hameedah Butt

maak mijn lied een jas

anne becking schreef een liedje voor w.b. yeats, een gedicht. een liedje over een jas.
11/11/14
Gastbijdrage
martkplaatsdieren_merelcremers

Marktplaatsdieren:
Mooie Chihuahua pup puppy reutje

Aangeboden: een ondeugende jongen en de laatste uit een warm nestje.
07/11/14
Gastbijdrage
partner

Waar ik thuiskom:
Mijn partner

Sytske leest verhalen voor in vreemde huizen. '"Lijkt me ook wat leuker, als je voor meer mensen staat dan voor mij en mijn partner."'
07/11/14
Gastbijdrage
Julie 3_A la recherche (2)

À la recherche du temps romantique (2)

Ik kijk haar aan: "Sorry, Julie, ik denk dat ik hier nog niet klaar voor ben."
06/11/14
Julie Cafmeyer
illustratie: Canan Yurdakul

Gedicht:
Hoe ik schrijver werd

Binnenkort verschijnt de eerste bundel van de neerslachtige autodidact en bijna-alles-kunner Marc van der Holst. Voor die tijd vertelt hij hier hoe hij schrijver werd.
03/11/14
Gastbijdrage
gedonder

Waar ik thuiskom:
Gedonder

Sytske leest verhalen voor in vreemde huizen. "Alsof ze niet gelooft dat ik hier alleen sta, alsof ze ervan overtuigd is dat er zo een televisiecrew op haar af komt rennen"
03/11/14
Gastbijdrage
deze zachte witte kamer

Videogedicht:
Deze zachte witte kamer

Plooi terug op jezelf met je hoofd op de lakens. Een videogedicht van SWOON en Runa Svetlikova.
31/10/14
Beeldredactie
White Canvas

MuseAm:
het Instituut voor Onbedoelde Kunst

Is dit kunst? MuseAm maakte een audiotour langs onbedoelde kunstwerken in Amsterdam West.
27/10/14
Redactie
een jong parijs is een - 600

Stiftgedicht:
een jong Parijs

…is een roerig Parijs… is… een nevelig Parijs …
24/10/14
Gastbijdrage
kapiteinshuis

Waar ik thuiskom:
Kapiteinshuis

Sytske leest verhalen voor in vreemde huizen. ‘Moet je schrijven over Auschwitz en depressieve mannen bij die opleiding van je?’
24/10/14
Gastbijdrage
Julie-2

À la recherche du temps romantique

"Het gekwetste vogeltje probeert in de lucht te blijven door gal te spuwen over het Noorse meisje. Hij beweert dat mensen zich aan morele codes moeten houden, dat mensen verplicht zijn om elkaar op een ethische manier te dumpen."
22/10/14
Julie Cafmeyer
Meer Artistiek laden »

Journalistiek

TF1

Festival:
Tender Falcons Tipt

Tender Falcons' Janna Coomans omarmt haar rol als bandleider en vertelt over muzikale invloeden.
19/11/14
Redactie
DSC_0380-2

La Goutte d’Or:
De blik van een ander I

Afrika is een stad in Parijs.
14/11/14
Gastbijdrage
KeretSayed

Post van Keret:
Briefwisseling met Sayed Kashua I

Afgelopen oorlog trok de Arabisch-Israëlische schrijver Sayed Kashua richting het koude Illinois. Kashua brengt verslag uit in een briefwisseling met Etgar Keret.
13/11/14
Redactie
lena d

Anna bezoekt Lena Dunham / Lena Dunham bezoekt Anna

Marlies Dekkers Dekkers belooft Lena dat ze haar lingerie zal geven. “That’ssosweetofyouthankyou”, antwoordt Lena. Dit zal de eerste keer zijn dat tijdens een Opzij-evenement een feminist een andere feminist een bh geeft. Die derde golf is best een dolle boel.
13/11/14
Anna van Leeuwen
Vive_Clemenceau

Het hol van de Tijger

Hij schreeuwde naar de Duitse vijand: zuurkoolvreters, Teutoonse horde; samen krijgen we jullie klein! Zo'n groot man verdient een museum. En in Parijs is het er, zoals in Parijs voor alles een museum is.
11/11/14
Gastbijdrage
bonnieandclyde

Van de plank:
Bonnie and Clyde

"Je leeft met hen mee, je valt voor hun charmes, je hoopt dat ze aan de politie ontkomen; en tóch blijven het misdadigers. Hun wandaden blijven wandaden. Moord blijft moord."
10/11/14
Basje Boer
Schermafbeelding 2014-11-04 om 15.44.33

TIP:
Klik!

Een sponsorTIP waarin wij een tof Animatiefestival sponsoren en onze huisimker laten jureren.
05/11/14
Jan Postma
Schermafbeelding 2014-11-04 om 15.38.21

Interview Brecht Evens:
Misschien wilt dat zeggen dat ik toch gewoon een klein klootzakske ben?

Brecht Evens, wonderboy van de Vlaamse stripgarde, kwam in Parijs op adem en presenteert nu na drie jaar zijn nieuwe album Panter. “De goesting is terug; dat artistieke cliché van de kunstenaar in Parijs klopt wel. Maar mijn snorretje en sik heb ik afgeschoren, dat was me toch iets te bohémien.”
05/11/14
Jana Antonissen
Schermafbeelding 2014-10-28 om 06.59.18

Mark Cohen:
Flarden van mensen en dingen

"Niet alleen hoef je geen doorgewinterde freudiaan te zijn om op het woord ‘penetreren’ te komen wanneer je de relatie tussen Cohens camera en de ‘personal space’ van zijn onderwerpen wil beschrijven, de resultaten zijn ook zo rijk aan texturen – van kleding, van huid – dat ze gemaakt lijken om aan te raken."
28/10/14
Jan Postma
cover

Panda-eiland

De geestelijk vader van de Fiat Panda, Giorgetto Giugiaro (1938), ontwierp naast auto's ook vuurwapens en pasta.
14/10/14
Gastbijdrage
Schermafbeelding 2014-10-13 om 08.03.12

Van de plank:
Heat

"Buiten regent het, binnen wordt het gedurende de honderdzeventig minuten die de film duurt steeds donkerder. Al Pacino method act een rechercheur."
13/10/14
Basje Boer
unnamed

23 geslaagde voorbeelden van retroactief geplaatste reclame in de literatuur:
Nummer 22 zal je in een monsterachtig ongedierte – Rentokil! – veranderen!

“Noem me Kapitein Iglo.”
10/10/14
Jan Postma
zweetweek zweetkamerlucht en verschrompelde piemels

Zweetweek:
Kleedkamerlucht en verschrompelde piemels

Niets zo mooi als een afgetraind hardloperslichaam. Maar op de euforie van de hardloopwedstrijd, volgt de desillusie van de kleedkamer: "Je zit onder het zweet, dus je gaat onder de douche staan tegenover wildvreemden met hun verschrompelde piemels."
03/10/14
Floris Solleveld
hardhoofdzweten

Zweetweek:
Zweet en schaamte

Waarom vinden we balzakzweet minder vies dan de zweetplekken van een enthousiaste professor? Een analyse van onze schaamte.
01/10/14
Emy Koopman
zweetweek derk

Zweetweek:
De Club voor Niet Zwetende Mensen

Mensen die niet-zweten zijn de paria's van onze samenleving, ontdekte Derk al op jonge leeftijd. "Hij zweet niet want hij is onvruchtbaar’, schreeuwde een meisje met een pony en een IQ van onder de 60, waarna de gymleraar mij direct naar de schooldokter stuurde."
29/09/14
Derk Fangman
Meer Journalistiek laden »