25 juni 2012

Marina Abramović, een liefdesverhaal

Marina Abramović, de kunstenares die naakt in een deuropening van een galerie stond. De vrouw die haar publiek een mes, scherpe scharen en een pistool gaf, en deze performance ternauwernood overleefde. Emy Koopman hield van haar.

Marina-moe

Even had ik genoeg van Marina Abramović. Meer dan genoeg, ik was haar helemaal zat, kon haar niet meer zien. Ze was overal, van de NRC tot de Opzij, van EYE tot Carré. Iedereen wilde een stukje van haar en ze leek meer dan bereid daaraan toe te geven. Al die aandacht was te danken aan het Holland Festival: als grote ster speelde ze vier uitverkochte avonden achter elkaar zichzelf in een toneelstuk van Robert Wilson. Na The Life and Times of Sigmund Freud en The Life and Times of Joseph Stalin nu The Life and Death of Marina Abramović. In een interview met De Groene Amsterdammer liet zij er geen misverstand over bestaan: wat haar betreft kon ze niet beroemd genoeg worden. Marina was natuurlijk al bekend, maar nog nooit zo mainstream als nu, en dat vond ze duidelijk geweldig. Ik was verongelijkt als de fan van een klein bandje dat na lang bikkelen de top-10 haalt. Marina delen met kunstliefhebbers was tot daaraan toe, maar met de hele wereld? Ik voelde me verraden.

Marina Abramovic, Nude with Skeleton. Foto: MoMA

Ik hield van Marina vanaf het moment dat ik met haar kennismaakte. Die kennismaking was niet zoals dat hoort te gaan bij ware liefde, niet live, face-to-face, maar via internet. Nadat een filosofiedocent over haar had verteld, googelde ik haar naam. Een van haar indrukwekkendste performances vond ik Rhythm 0, waarin ze toeschouwers 72 voorwerpen voorschotelde (van een roos tot scharen tot een geladen pistool) met de uitnodiging te doen met haar lichaam wat ze wilden. De bezoekers begonnen vriendelijk, maar ontpopten zich in de loop van de zes uur durende performance tot de meest wrede sadisten. Marina overleefde ternauwernood. Ooit, als klein katholiek meisje, bladerend door boekjes over heiligenlevens vol met prachtige vrouwen die hun ogen in extase opsloegen naar de hemel, had ik gedroomd van zo’n leven, zo’n zelfopoffering. Marina leefde dat leven van een martelares, en herrees na elk werk sterker dan ooit. Gina Pane met haar snijwerk kende ik al, maar Marina ging verder waar Pane ophield. Haar werk was toegankelijker en esthetischer, maar ook volstrekt compromisloos.

Later zag ik een aantal van haar Relationship Works met Ulay, de Duitse kunstenaar met wie ze twaalf jaar een intense, symbiotische relatie had. Ik zag ze in een museum waar een ex-geliefde had gewerkt – hij spookte nog rond in mijn hoofd en in de gangen, dook ineens op vanaf schermen. Terwijl Ulay en Marina elkaar steeds sneller in het gezicht sloegen, dacht ik wat alle ongelukkig verliefden voor en na mij moeten hebben gedacht: ‘zo voelt het, zo is het, liefde.’ Dat is wat Marina losmaakt: Ze weet emoties in alle hevigheid te vangen en om te vormen tot een werk waarin je je eigen pijn herkent. Tegelijkertijd verbleekt jouw pijn bij die van haar, en dat maakt dat je er vrede mee kunt hebben.

Nu, echter, leek Marina voorgoed gezwicht voor de persoonscultus rondom de kunstenaar. ‘Het verlangen om beroemd te zijn en bewonderd te worden is mijn drijfveer om iedere keer een nieuwe stap te zetten en het uiterste van mijzelf te geven,’ zei ze in het interview in de Groene. Alleen het eerste deel van die zin drong tot me door en riep de woorden op van Judas uit Jesus Christ Superstar, gezongen uit frustratie dat hij de liefde voor zijn idool met zoveel anderen moet delen, en dat dat idool die aandacht wel heel erg lekker lijkt te vinden: ‘You’ve begun to matter more than the things you say.’


 

Liefde die geen onderscheid maakt

Zo, sceptisch, teleurgesteld, ging ik naar de documentaire over Marina in EYE. Die houding hield ik nog geen vijf minuten vol. De aanwezigheid van de 65-jarige Marina zelf werkte al verzachtend: zij wilde, zo benadrukte ze, geen idool zijn. Ze droeg een lange zwarte leren jas en een lange zwarte strakke vlecht – zag er, kortom, uit als een SM-meesteres – maar maakte voortdurend grapjes, in een Engels met zwaar Oost-Europees accent. ‘Je moet ze wel vertellen dat je 700 uur gefilmd hebt,’ zei ze tegen regisseur Matthew Akers. ‘Zelfs mijn tante in Belgrado filmde je, drie dagen lang, ze ging ervoor naar de kapper en alles, maar ze zit in geen enkele scene. Mijn tante praat nu niet meer met me.’

Maar dan de documentaire The Artist is Present, over haar overzichtstentoonstelling in het MoMA. Voor deze expositie speelden jonge kunstenaars vijf van haar belangrijkste werken na. Zelf zat zij drie maanden op een houten stoel en bezoekers konden tegenover haar plaatsnemen. Deze documentaire is overdonderend. Marina is grappig, charmant, maar ook ijzersterk, bereid zich helemaal te geven. Lachend laat ze het plasbakje zien in de stoel voor haar zitmarathon in het MoMA: ‘Niet dat ik hem van plan ben te gebruiken, het is voor de zekerheid.’ Je ziet haar koken voor de jonge kunstenaars, en voor Ulay, die ze na 23 jaar weer voor het eerst ziet. Je ziet hoe onwennig hun hereniging is: Ulay maakt sarcastische opmerkingen, Marina lijkt indruk op hem te willen maken (‘ik kan nu autorijden, laat mij jou nu rondrijden’). Je ziet ook hoe het vroeger tussen hen was, van het begin (hij verzorgde haar wonden nadat zij zichzelf had toegetakeld voor een performance) tot het bittere eind (het werk The Lovers, waarbij ze elk vanaf één kant van de Chinese Muur naar de ander toeliepen, 2500 kilometer, om daarna voorgoed uit elkaar te gaan). Maar het grootste deel van de documentaire zie je Marina zitten in het museum, kijkend naar de bezoekers tegenover haar, en welk effect dat op hen heeft.

Marina Abramović en Ulay in The Artist Is Present. Foto: MoMA

Marina is dan 63, single, mooier dan ooit. Ze zit wat voorovergebogen, in een enorme jurk, haar ogen gesloten, haar hoofd naar de grond gericht. Als de eerste bezoeker gaat zitten, tilt ze haar hoofd op, opent haar ogen en kijkt recht in de camera, naar de bezoeker, naar jou. Nog nooit heeft iemand mij zo aangekeken. De blik van Marina geeft je het gevoel alsof ze je beter kent dan je jezelf kent, zonder een oordeel over je te vellen. Je wordt gezien en dus mag je er zijn. Bezoeker na bezoeker is tot tranen toe geroerd, en ook zijzelf schiet meerdere malen vol. ‘Er zit zo veel pijn in de mensen,’ verzucht ze. Als onverwachts Ulay tegenover haar plaatsneemt schrikt ze even, het lijkt haar bijna te veel te worden. Maar ze herpakt zich, buigt zich voorover en raakt zijn handen aan. Tientallen jaren geleden zaten ze vele uren tegenover elkaar voor de performance-serie Nightsea Crossing. Tot hij wegliep, hij hield het niet meer vol. Nu is hij weer degene die opstaat, maar het is goed zo. Marina blijft zitten en ontvangt, bezoeker na bezoeker, de ene slopende dag na de ander, de liefde van duizenden.

‘Ik dacht dat ze verliefd op mij was, maar ze is verliefd op de wereld. Datzelfde misverstand zie ik bij het publiek ontstaan,’ zegt MoMA-directeur Klaus Biesenbach. Hij doet alsof hij opgelucht is dat Marina niet verliefd op hem bleek, maar klinkt eerder als een jaloerse geliefde. Hij lijkt niet te begrijpen dat Marina’s liefde alleen zo overweldigend kan zijn, omdat ze voor iedereen is. Het is het soort liefde dat bovenmenselijk is en nog het best beschreven wordt in Pasolini’s Teorema: het soort liefde dat geen onderscheid maakt. Dat begrijp ik ook pas bij het zien van de documentaire. Het gaat om het tweede deel van de eerdergenoemde zin uit het interview: ‘Het verlangen om beroemd te zijn en bewonderd te worden is mijn drijfveer om iedere keer een nieuwe stap te zetten en het uiterste van mijzelf te geven.’ Marina geeft echt alles van zichzelf, aan ons, voor ons, en dankzij ons. Zonder onze bewondering lukt het haar niet. Dat ze die bewondering nodig heeft, maakt haar menselijk.

Mijn beeld van Marina de heilige kan voorgoed bij het vuilnis, maar wat ervoor in de plaats is gekomen is beter dan dat. Ik houd weer van Marina, meer dan ooit. Zij mag beroemder worden dan Lady Gaga en Jezus Christus bij elkaar.

De documentaire The Artist is Present is 26 juni om 23:30u op tv te zien, in Avro’s Close-Up

Columns & Commentaar

Gabor Beste Brandweer

Column:
Beste brandweer

‘Ambulance, politie of brandweer?’ vroeg de alarmcentrale. Het was donderdagavond, een uur of tien en het regende. Ik vind het altijd heel wat om 112 te bellen, want ik ben een kind van de jaren tachtig, die wat mij betreft de geschiedenis in mogen als het decennium van kutgeintjes met de telefoon in de gang. [...]
27/01/15
Laura van der Haar
oblomov3

Hard//talk:
Winterwachten

Tijd, niemand heeft het en je moet er vaak nog voor betalen ook. Een pleidooi voor traagheid.
27/01/15
Rutger Lemm
Maartje_Vereniging1

TIP:
Verenig je

Op dagen dat alles zonder aanleiding volkomen kut is, iedereen kut, en stom en lelijk, en er peuken drijven in de verstopte gootsteen van de stad ― op zulke dagen prijst Maartje zich gelukkig dat ze lid is van een vereniging.
26/01/15
Maartje Smits
Kunstmatige intelligentie

Nieuws in beeld:
zelfrijdende auto’s

Ontzettend handig zo’n zelfrijdende auto, zeggen ze, maar laten we goed onderzoeken hoe we die onder controle houden. – Merlijn van Bijsterveld is illustrator. Zijn illustraties zijn vaak humoristisch van aard waarbij hij een andere draai aan de context geeft.
24/01/15
Beeldredactie
1945 foto MOMA

2045

"Als ik bij de ingang in de rij ga staan voor de full body scan, denk ik aan 2014. Hoe machteloos agenten toen waren. "
23/01/15
Gastbijdrage
Het hek

Column:
Het hek

De man met het ringbaardje stak een harige hand omhoog en zuchtte met een zwaar Duits accent: ‘‘Zou ik misschien eerst even mogen weten waarom wij hier eigenlijk zijn?’’
21/01/15
Kasper van Royen
Jana_Passagierszetel

TIP:
De passagierszetel

In het leven heb je twee categorieën mensen – chauffeurs en passagiers. Jana is een passagier. Over de bevoorrechte positie van de passagierszetel.
19/01/15
Jana Antonissen
ezadeen_chieltebokkel-540x422

Nieuws in beeld:
Bootnood

‘Voor de tweede keer in een week tijd vaart een vrachtschip met honderden vluchtelingen stuurloos rond in de Middellandse Zee. [...] Het lijkt een nieuwe trend te zijn dat er vrachtschepen worden gebruikt in plaats van kleine bootjes.’ - Chiel te Bokkel is illustrator, cartoonist en grafisch ontwerper. In zijn beeld zoekt hij een combinatie [...]
17/01/15
Beeldredactie
Bron-De-Wereld-Draait-Door

Hard//talk:
Sensatie en de roes

En wat als die roes straks is uitgewerkt?
16/01/15
Mirko van Pampus
Tip_Fay

TIP:
Nonchalant je hand uitsteken

"Hoewel ik dus, inmiddels 30 jaar oud, nog steeds geen rijbewijs heb, heeft het autorijden me veel geleerd. Plots ben ik een voorbeeldige fietser."
16/01/15
Gastbijdrage
Bernard Picart The muses warming themselves (small) (1)

De eeuwig wederkerende crisis in de geesteswetenschappen

Het moet afgelopen zijn met het eindeloze geïnterpreteer in de geesteswetenschappen, schrijft Floris. Het gaat om argumenteren: uitleggen waarom iets belangrijk is, zonder in clichés te vervallen.
15/01/15
Floris Solleveld
pikneuken beeld

Column:
Pikneuken

Pikneukmomenten zijn de onaangekondigde hoogtepunten die je voortkabbelende dagelijks bestaan op positieve wijze omver beuken. Je moet er wel te allen tijde ontvankelijk voor zijn, want ze kunnen zich in allerijl voordoen.
14/01/15
Laura van der Haar
Tip_Denachtvertellen

TIP:
De nacht vertellen

“Je was vannacht zo lief. Op een gegeven moment pakte je me heel stevig vast." "Niet." "Jawel, en je aaide met je voet over mijn voet. Je mag je teennagels wel eens knippen.”
12/01/15
Joyce de Badts
Robbie Williams

TIP:
Pas op voor de muzikale vijand

Dat ene liedje dat je doet denken aan die zomer van 1999. Muziek kent vele helden, maar het zijn de vijanden waarvoor je moet opletten. Geef ze geen kans om onverwacht toe te slaan.
09/01/15
Gastbijdrage
Schermafbeelding 2015-01-07 om 15.24.44

Column:
Snackbarman

Terwijl mijn voeten van de zenuwen extra hard trappen, schraap ik mijn keel en bulder dan door de sportzaal: ‘‘Voor drie euro patat zonder, een frikandel speciaal met extra veel curry en een groentekroket.’’
07/01/15
Kasper van Royen
Meer Columns & Commentaar laden »

Artistiek

MalleLeila

Van de plank:
Ascenseur pour l’échafaud

'Je t'aime', hijgt Jeanne Moreau. 'Je t'aime', hijgt Julien
28/01/15
Basje Boer
2 schaatsers finaal

Kort verhaal:
Twee Schaatsers

Alfonds gilde dat ze sneller moesten gaan en dat ze beter langs de kant konden schaatsen. Een kort verhaal van Frank Bloem.
25/01/15
Gastbijdrage
Karel ziekenbezoek

Kort verhaal:
Ziekenbezoek

Het geschraap werd langgerekter, het gekuch ongegeneerder, hartstochtelijker, buikspieren werden aangezet, het vuistje werd een gekromde hand, twéé handen, we hoestten! Ik voelde het in mijn nek, dit was bronchitis!
23/01/15
Gastbijdrage
flaneur_issue01_cover

Alles vijf sterren:
Lezen

Waarom zou je middelmatigheid beoordelen? In Alles vijf sterren recenseren redacteuren van hard//hoofd hun favoriete films, series, bandjes, albums, boeken, bundels, kiosken. Kiosken? Nou ja, alles wat vijf sterren waardig is. 21 januari 2015 Maite Karssenberg Een digitaal tijdschrift is leuk, maar je kunt het niet in de kast zetten en de rest van het jaar bewonderend bekijken. Daar [...]
21/01/15
Maite Karssenberg
wie heeft mijn kat gezien_balk

Een binnenkat

“Ja?” klinkt uit het donker. “Heeft u mijn kat gezien?” vraag ik. Een grote blanke hand trekt de deur naar binnen. De kier wordt breder. Een mannenlijf verschijnt in een beige kamerjas, beetje morsig, strak dichtgetrokken met een koord rond het middel.
20/01/15
Anna van Leeuwen
Stiftgedicht180115

Stiftgedicht:
anachronisch alleen

...de oude Belg...
19/01/15
Gastbijdrage
zilt-660px_xf&m

Kort verhaal:
Zilt

Voorzichtig pluk ik de makkelijkste woorden uit mijn tas en reik ze hem aan. Ik wil niet meer weten dan hij. Een kort verhaal van Ruth Koops van 't Jagt.
18/01/15
Gastbijdrage
pleinvrees in New York. september 2012. fotograaf Kevin J. Dotson (1)

Op het kruispunt van ruimten

Een theatervoorstelling heeft veel gemeen met de openbare ruimte in een stad. Ze bestaan allebei uit menselijke interactie. Het beweeglijke en het onverwachte vormen de basis van ons hedendaags leven.
14/01/15
Roos Euwe
illustratie-MLaater

Luisteren als spelen met jezelf

Floris laat zien dat Nieuwe Muziek zowel spannend als verwarrend kan zijn: 'Van mensen die mijn portiershok binnenkwamen kreeg ik wel eens verbaasde opmerkingen als: “O, is dat muziek, ik dacht dat dat geluid van buiten kwam.” Of: “Nou, die deur piept wel behoorlijk, zeg.” Dat was dus de klarinetsolo uit Messiaens Quatuor pour la Fin du Temps.'
13/01/15
Floris Solleveld
naaktloper

Verpleegpoëet:
De eerste naaktloper

Sander Ritman is Verpleegpoëet: hij wast, verzorgt en schrijft. Dit verhaal is met vele andere te vinden in zijn debuutbundel. “Ben je gek, ik zit altijd in de zon – maakt me niet uit hoe warm het is. Vroeger liep ik ook altijd met m’n shirt uit, maar tegenwoordig doe ik dat niet meer. Het [...]
13/01/15
Sander Ritman
strook1

Schuur van verdriet

Niels maakte de grootste reis van zijn leven in een meditatiezaaltje om de hoek van zijn huis. Daar nam hij ayahuasca. ‘Ik zie een heel dik lichaam, het klopt, bloedt en zweet olie. Het is het leven en de staart en de bek zijn de dood.’ Een goede vriend van me is net naar Peru [...]
12/01/15
Niels Gerson Lohman
palais de tokyo

Spreken ze Chinees in het Palais de Tokyo?

Yannick Dekeukelaere leert moderne kunst waarderen in het Palais de Tokyo, dat niks met Japan te maken heeft en ook geen paleis is. Dit is wat ik weet van kunst. Ik waardeer de oude meesters om hun techniek en bewonder de grensverleggende impressionisten. Ook met de hype omtrent naoorlogse kunstenaars ben ik mee, met dank [...]
08/01/15
Gastbijdrage
jonkvrouw-II

Verpleegpoëet:
Jonkvrouw II

Sander Ritman is Verpleegpoëet: hij wast, verzorgt en schrijft. Dit verhaal en vele andere zijn te vinden in zijn debuutbundel. “Nee, maar zo gaat het al mijn hele leven. Wat denk je van mijn ex, wat voor een botte lul dat was? Hoe vaak heb ik niet aan moeten horen dat er weer één of [...]
06/01/15
Sander Ritman
V_Young_HHformaat

[\/] – Young at heart

"Het piept, kraakt en knort."
24/12/14
Gastbijdrage
unnamed

Het proces:
Bestialiteit

"Bind het varken op het rad om een bekentenis af te dwingen."
22/12/14
Gastbijdrage
Meer Artistiek laden »

Journalistiek

Kunstmatige intelligentie

Nieuws in beeld:
zelfrijdende auto’s

Ontzettend handig zo’n zelfrijdende auto, zeggen ze, maar laten we goed onderzoeken hoe we die onder controle houden. – Merlijn van Bijsterveld is illustrator. Zijn illustraties zijn vaak humoristisch van aard waarbij hij een andere draai aan de context geeft.
24/01/15
Beeldredactie
1945 foto MOMA

2045

"Als ik bij de ingang in de rij ga staan voor de full body scan, denk ik aan 2014. Hoe machteloos agenten toen waren. "
23/01/15
Gastbijdrage
mastervarg0001

Post uit Moskou:
Kiev

Maite typt 'Donetsk' in en stuit op verrassende zoekresultaten: 'Hoe kun je in een totaal onoverzichtelijke en in een mist van propaganda gehulde crisis nog een neutraal artikel voor een encyclopedie schrijven, vraag ik me af. Wie houdt dat in de gaten?'
19/01/15
Redactie
benidorm

Met de camper naar Benidorm

Paula interviewt "Dan", een muzikant die met zijn camper naar Benidorm vertrok.
19/01/15
Paula Lina
GoneGirlFincerSpecialShoot

Hard//talk:
Gone Girls

De nominaties voor de Oscars zijn bekend. Mannen in crisis voeren - zoals zo vaak - de boventoon.
17/01/15
Basje Boer
ezadeen_chieltebokkel-540x422

Nieuws in beeld:
Bootnood

‘Voor de tweede keer in een week tijd vaart een vrachtschip met honderden vluchtelingen stuurloos rond in de Middellandse Zee. [...] Het lijkt een nieuwe trend te zijn dat er vrachtschepen worden gebruikt in plaats van kleine bootjes.’ - Chiel te Bokkel is illustrator, cartoonist en grafisch ontwerper. In zijn beeld zoekt hij een combinatie [...]
17/01/15
Beeldredactie
10915273_10152974379817836_1949322317011219761_n

Hard//talk:
Hebdo

"Maar iemand die wel snapt dat iets satire is, maar op een ander, basaler niveau niet begrijpt wat dat is, een grap, dat is oneindig veel angstaanjagender."
08/01/15
Jan Postma
10882179_10154941907040570_8668732116516497509_n

Kerst:
Tradities

"Minstens zoveel als naar de puddingtaart zelf, zie ik uit naar alle gesprekken die er steevast mee gepaard gaan. Zoals die over de vraag of er nou rozijnen in horen of niet en de schande die wordt gesproken over de Canadese tak, die het ook op verjaardagen durft te serveren en naar het schijnt godbetert met slagroom."
26/12/14
Redactie
SFdystopie-

De toekomstroman

Is het toeval dat in Nederland Efter met gejuich onthaald wordt, terwijl het Nederlandse parlement met de wet ‘fraudeaanpak bestandskoppelingen’ zonder noemenswaardig protest de burger uitlevert aan een niet meer te controleren staatsmacht?
10/12/14
Gastbijdrage
luc2

Levenslessen van Luc de Vos

"Als je geen mooie jonge vrouw bent, probeer er dan op zijn minst vrolijk en fris voor te komen: dat maakt de wereld aangenamer."
02/12/14
Joyce de Badts
unnamed

Het Proces:
De Ratten van Autun

"De ratten worden gesommeerd om zich naar het genoemde veldje te begeven, binnen 6 dagen. Een uitzondering wordt gemaakt voor de ratten die kinderen hebben of zwanger zijn."
02/12/14
Gastbijdrage
koers!

Koers!

"In tegenstelling tot Katendrecht is Scherpenzeel geen beruchte koers. Er zijn geen bordelen langs de kant. De renners zijn geen hipsters op fixies, maar mensen met fulltime banen."
27/11/14
Gastbijdrage
DSC_0410-2

La Goutte d’Or:
de blik van een ander II

"Ik ga zitten op de stoel, blader in de Koran. Plots wordt een kant van het gordijn opgeheven."
26/11/14
Gastbijdrage
charlottepeys_correspondentiekeretkashua2

Post van Keret:
Briefwisseling met Sayed Kashua II

Afgelopen oorlog trok de Arabisch-Israëlische schrijver Sayed Kashua richting het koude Illinois. Kashua brengt verslag uit in een briefwisseling met Etgar Keret.
25/11/14
Redactie
Tarzan

Meisjes plagen

Mannen als Thierry Baudet moeten hun frustratie niet op de emancipatie botvieren, maar hun onzekerheid overwinnen, vindt Rutger.
24/11/14
Rutger Lemm
Meer Journalistiek laden »



Geniet je met enige regelmaat van onze artikelen? Ben je fan van hard//hoofds geweldige illustratoren, audiomakers en dichters? Dacht je al jaren: hoe zou ik hard//hoofd kunnen steunen?

Goed nieuws. Je kunt vanaf nu je dank uitdrukken in keiharde euro's en vriend van hard//hoofd worden. Wat je daarvoor terugkrijgt? Ons, alles wat we maken en eeuwige dank.

Word vriend van hard//hoofd