11 juni 2012

Hogere hopeloosheid

Hedendaagse kunst is hopeloos, schrijft Boris Groys. Dan is hedendaagse dans hogere hopeloosheid, betoogt Floris Solleveld. Mislukken verplicht. Na het zoveelste bombardement van tieten en genitaliën, vond hij echter toch een sprankje hoop voorbij deze hopeloosheid.

In 2009 wijdde het tijdschrift e-flux twee nummers aan de vraag: “What is contemporary art?” Het antwoord, in één woord samengevat: hopeloosheid. Boris Groys verbeeldde het met een animatie-loopje van Francis Alÿs, Song for Lupita: een vrouw die eindeloos water overschenkt van het ene glas in het andere. “Contemporary” zoals het in e-flux gebruikt wordt is een verzamelterm voor wat na “modern” komt, voor kunst die niet meer gelooft in vooruitgang, sublieme ervaring, esthetische opvoeding, abstractie en avantgardisme in het algemeen. Wat er dan overblijft, volgens Groys? “A pure and repetitive ritual of wasting time — a secular ritual beyond any claim of magical power, beyond any religious tradition or cultural convention.”

Animatie: Joost Dekkers

Song for Lupita had een hedendaagse dansvoorstelling kunnen zijn. Wie Springdance, Something Raw, Dansmakers Amsterdam of voorstellingen van de SNDO bezoekt, herkent de mentaliteit: het volharden in hopeloosheid, met alle beschikbare middelen. “Ritmisch bewegen op muziek” is daarbij niet meer dan één van de mogelijke grepen uit het repertoire. Dans zonder dans is in de hedendaagse dans eerder regel dan uitzondering. Vandaar ook dat Springdance en Something Raw zich niet omschrijven als dansfestival, maar als festival for contemporary dance and performance: wat hier gebeurt moet niet meer worden opgevat als dans maar als gebeurtenis, als een subgenre van conceptuele kunst.

Het probleem, stelt Camiel van Winkel onverholen in zijn recente proefschrift Contemporary art and the paradoxes of conceptualism, is dat niemand echt van conceptuele kunst houdt. Waar de pioniers uit de jaren ‘60/’70 nog waardering en bewondering ten deel valt, worden de kunstenaars die nu de biënnales en kunstbeurzen domineren met enige argwaan bekeken, als handige jongens of zelfs als oplichters. In feite is dat dezelfde toestand als bij Groys, maar dan als probleem; het is niet zozeer de paradox van het conceptualisme maar van “contemporary art” in het algemeen. Het uitgangspunt anything goes heeft de mogelijkheden en reikwijdte van de hedendaagse kunst immens vergroot, maar brengt ook een zekere verlegenheid met zich mee: het is maar kunst. Hoewel er weinig mensen rijk worden van hedendaagse dans, geldt daar dezelfde paradox als in de beeldende kunst. Alles mag. Wat nu?
 

Humor, ritueel en transgressie

“Kunst ist das Versprechen des Glücks, das gebrochen wird”, schreef Adorno ooit. Maar in de hedendaagse dans wordt niet eens meer iets beloofd. De hopeloosheid vindt op een andere manier zijn uiting: door een ongemakkelijk soort humor, door rituele volharding, door het opzoeken van extremen. Een voorbeeld van alledrie is de voorstelling 3 Ways to master a kiss or a twentyfive minutes kiss at your neck van Aitana Cordero, vorig jaar bij Something Raw. Zes performers wisselen 25 minuten lang tongzoenen uit, in toenemend gecompliceerde en acrobatische posities, met toevoeging van de nodige hoeveelheid etenswaren en tandpasta. Het is totaal absurd, hilarisch en weerzinwekkend – en vooral de combinatie daarvan.

Die drie dingen – humor, ritueel en transgressie – zijn wel de meest in het oog springende kenmerken van het contemporary in de hedendaagse dans. Terugkerende thema’s daarbij zijn menselijke relaties, lichamelijkheid en seksualiteit – niet verwonderlijk voor een kunstvorm die nogal lichamelijk en niet erg verbaal is. Vrolijk is het bijbehorende mensbeeld niet. Als menselijke relaties verbeeld worden, gaat dat meestal gepaard met sadisme, miscommunicatie en langs elkaar heen bewegen; het lichaam wordt verwrongen, als een rekwisiteit behandeld en op de meest onflatteuze wijze tentoongesteld; hysterische drag queens, illusieloze stripteases en lachwekkende neukbewegingen worden in je gezicht gesmeten. Het is vooral die lichamelijkheid waardoor de hedendaagse dans toch dans blijft, hoe conceptueel ook.

Opmerkelijk genoeg is er, in elk geval in Nederland, nauwelijks klassieke dans. Er is het Nationale Ballet en verder zijn er in de gesubsidieerde sector twee smaken: modern en hedendaags. Het onderscheid tussen die twee is tamelijk fluïde: ook in de dans die niet contemporary is staan de ontwikkelingen niet stil. Integendeel, er wordt overvloedig gebruik gemaakt van audiovisuele middelen, live electronica, theatrale effecten die eerder met scenografie dan met dans te maken hebben. En ook het ronduit klassiek moderne NDT maakt wel eens een grap. Maar het overschrijden van de grenzen van de dans heeft toch een ander karakter bij, pak ‘m beet, Emio Greco|PC, Anouk van Dijk DC of Leine & Roebana dan bij SNDO en PARTS. Het is nog steeds dans als ritmische beweging op muziek die centraal staat, gecombineerd met andere kunstvormen; de moderne dans is interdisciplinair, waar de hedendaagse dans transdisciplinair wil zijn, de discipline voorbij.
 

Matheid, seks en camp

En lukt dat? De hedendaagse dans wordt toch hoofdzakelijk gemaakt door dansers voor een danspubliek. Recent was op Springdance een choreografie van conceptueel/beeldend kunstenaar Martin Creed, Work No 1020 Ballet. De titel alleen geeft al aan: dit is gewoon een van mijn werken, deze keer dan in dansvorm. Het resultaat is dat de dans in Work No 1020 Ballet een puur decoratieve rol speelt, als onderdeel van de grote Martin Creed show. Waarom dan nog dansen? Daar stuit je op de grenzen van de transdisciplinariteit. Ook voorbij de disciplinaire grenzen blijft er een subtiele je ne sais quoi van dansers die als danser denken, in tegenstelling tot beeldend kunstenaars die in beelden denken.

Martin Creed – Work No 1020 Ballet

 
Nu is dat niet het grootste probleem. Transdisciplinariteit is geen heilige verplichting. Erger is, dat door het verlaten van de avantgarde-retoriek ook de zelflegitimatie van de hedendaagse dans wankel geworden is. De pretentie dat dit “de dans van morgen” is, kan onmogelijk waargemaakt worden. Die toekomst ligt eerder in het verder doordringen van nieuwe media en technologie, hoeveel loos spektakel daar ook mee gepaard gaat. De hedendaagse dans grijpt daarentegen vooral terug op het verleden, de erfenis van Yvonne Rainer, Marina Abramovic, Koert Stuyf en Pina Bausch. Er is geen trickle down-effect. Hoogstens een moving up-effect, doordat jonge choreografen van PARTS en SNDO vijf jaar later in de grote zaal staan. De onderliggende houding is niet alleen verlegenheid, maar ook valse bescheidenheid. De maker is zogenaamd geen virtuoos meer, maar hij pretendeert wel op virtuoze wijze van niets iets maken. Dat is blasé.

Ironie, ritueel en transgressie zijn niet altijd even grappig, betoverend en confronterend. Veel van de humor in de hedendaagse dans is gewoon ongein met camp en low culture, poep, pies en piemels. Rituelen zijn ook wel eens geestdodend repetitief. En wat de transgressie betreft: na het zoveelste bombardement van tieten en genitaliën, de zoveelste voorstelling over gender-identiteiten en de zoveelste over-the-top-act geloof je het wel.

Nu is het recht van experimentele kunst om te mogen mislukken een groot goed. Maar in de hedendaagse kunst zit de cultus van de onvolmaaktheid dusdanig ingebakken, dat er van briljant mislukken geen sprake meer kan zijn. Het is hogere hopeloosheid: mislukken verplicht. Als er in de hedendaagse dans iets briljants gedaan wordt, is dat juist door die blasé houding los te laten, door er geen spelletje van zelfrelativerende pretenties van te maken. Gelukkig is de praktijk ook in dit opzicht weerbarstig en zijn er makers die zich niet laten inperken door negatieve classificaties van wat hedendaagse dans allemaal niet moet zijn. En gelukkig zijn de grenzen tussen modern en hedendaags fluïde. Want zonder een dosis conceptualisme zou de moderne dans ook wel saai worden.

 

Hoop voorbij de hopeloosheid

Er is hoop. Afgelopen december organiseerde DasArts in het Amstelpark het performancefestival Slow DownHet miezerde, mijn vader was net een maand dood, ik had ruzie gemaakt met een goede vriendin, ik had een kater en een kuthumeur, en ik verwachtte de hele kerstvakantie door te moeten werken aan onderzoeksvoorstellen. Een vrouw zat onder een vilten kap een rol papier vol te schrijven. De tekst die voor haar uitgerold was verwasemde in de motregen, maar zij keek niet op en ging stug door met haar écriture automatique. In het Rietveldpaviljoen kraakte een meisje vier dagen lang walnoten met haar blote handen. Ik heb haar handpalmen naderhand niet gezien, die zouden toch flink beschramd en verblaard moeten zijn, maar ook zij gaf geen krimp. In het glazen huis lag een man in pak stokstijf op een voetstuk, en boven hem hing, met haar gezicht naar hem toe, een vrouw even onbeweeglijk aan touwen, een wolk van rood haar voor haar gezicht. In dezelfde ruimte voerden twee performers aan een weefgetouw Penelope’s Act op; de titel spreekt voor zich.

Ik kwam thuis en had nog steeds een kuthumeur. For art makes nothing happen. Maar in die volharding in het hopeloze, het vermogen om even de tijd stil te zetten en niks te laten gebeuren, schuilt verantwoording genoeg. Wat in een theaterzaal strontvervelend zou zijn geweest, deed hier pijn om je van los te maken. Dit was geen kijkkast, maar een gebeurtenis waar je doorheen kon lopen; een galeriesetting, maar dan onmiskenbaar met een choreografische blik. Met ook hier ritueel, transgressie (vier dagen lang!) en zelfs humor. Het was totale, liefdevolle tijdverspilling, zonder een spoor van matheid, slechte seks of camp.
 

Slow Down Winter Performance Festival

De situatie is hopeloos, maar niet ernstig. Er gebeuren machtig interessante dingen in de moderne muziek, in de theatertechniek, in de verbreiding van audiovisuele middelen, waar de hedendaagse dans op kan inhaken. Zelfs in de beeldende kunst, die nog steeds lijdt aan een misplaatst superioriteitsgevoel ten aanzien van andere kunstvormen, zijn aanknopingspunten. Er is juist in de toepassing van die middelen, en de vermenging van die verschillende vormen, een conceptuele blik nodig, die kijkt naar hoe dat alles kan worden aangewend in de verwezenlijking van een artistiek idee, in plaats van gewoon het ene naast of door het andere te zetten. Die benadering kan beeldend, muzikaal, theatraal of lichamelijk zijn. Misschien lopen er zelfs een paar briljante geesten rond die in hun benadering daadwerkelijk de discipline voorbij zijn. Wat de hedendaagsen van alle gezindten vooral moeten kwijtraken, is de zelfopgelegde beperking om vooral heel veel dingen niet te willen zijn. De paradox van “het is maar kunst” is daarmee nog niet opgelost. Alles kan. Wat nu? Maar misschien is er hoop voorbij de hopeloosheid.


Dit artikel kwam tot stand binnen een masterclass kunstjournalistiek van het Domein voor Kunstkritiek, in het kader van Springdance.

Columns & Commentaar

Spelletje

Column:
Spelletje

Kasper zie het als zijn opvoedkundige taak om Annika zo vaak mogelijk te laten verliezen.
26/06/15
Kasper van Royen
11536517_10207354015034466_4088402072394418304_o

TIP:
Druiven

Tijdens haar jeugd in Limburg zocht Paula naar een manier om de verveling te verdrijven. Druiven bleken daar het perfecte fruit voor te zijn.
26/06/15
Paula Lina
7182988273_92c3d8052a_b

TIP:
Minijob in Berlijn

De Nederlandse aangeharkte steden en de haastige cultuur kan gaan vervelen. Sophie heeft de oplossing: neem een Minijob in Berlijn en tap biertjes voor vijf euro per uur.
22/06/15
Gastbijdrage
ZONDAGSCHRIJVER 4 JOOST DEKKERS 600

Een fanbriefroman. Een egodocument (IV)

'Lieve David, Ik hoop dat je op deze brief wel persoonlijk reageert, ook al koester ik de mail van je personal assistant met liefde.'
21/06/15
Gastbijdrage
Olea_europaea_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-229

TIP:
Vertrouw op de verlanglijst

Luuk moet een cadeautje kopen voor zijn moeder en belandt ongewild in een olijfoliewinkel.
19/06/15
Gastbijdrage
LL schrijfwedstrijd artwork

Win!

Lowlands is al jaren veel te duur, maar gelukkig hebben ze daar zelf sinds drie jaar zelf iets op bedacht: De Grote Lowlands Schrijfwedstrijd.
16/06/15
Redactie
DP275725

TIP:
Doe het niet

Veel problemen ontstaan omdat mensen iets doen. Daarom besluit Jozien niets meer te doen.
15/06/15
Jozien Wijkhuijs
Macarons

TIP:
Lunch met macarons

Maite moet zes euro betalen voor een 'koekie'. Ze gaat in strijd met de calvinist in haarzelf en luncht vandaag met macarons.
12/06/15
Maite Karssenberg
4608963722_3e2c720e61_o

Hard//Talk:
Opgedrongen ambitie

De keuze voor een universitaire opleiding lijkt tegenwoordig meer een automatisme dan een actieve keuze. Minister Bussemaker stelde hierbij haar vraagtekens en krijgt bijval van Paula.
11/06/15
Paula Lina
8092627525_1564e8ceb7_b

Hard//Talk:
Weg met de wetenschap

De moderne samenleving is de weg kwijt en we vliegen alternatieve genezers in om ons weer richting te geven. Een gevaarlijke ontwikkeling volgens Jules.
09/06/15
Gastbijdrage
Martin Van Maele - La Grande Danse macabre des vifs

TIP:
Aangifte doen

'Het was, had ik gegoogeld, tenslotte “schending van de eerbaarheid” wat mij was overkomen.' Deze keer doet Maartje aangifte. Ook voor alle andere keren dat ze het niet heeft gedaan.
08/06/15
Maartje Smits
2375279538_87a8cf485f_b

Hard//Paratalk:
Berg je maar

Wanneer wij weten wat we te verbergen hebben, is het te laat. Suzanne kijkt met argusogen naar de algemene gelatenheid als het gaat om het verzamelen van persoonsgegevens.
07/06/15
Suzanne Schönbeck
Paranoia

ParaTIP:
Cultiveer je achterdocht

Paranoia is niet alleen maar slecht. Lijdt gastredacteur Ron aan overmatige achterdocht, zoals Wikipedia suggereert, of is het gezonde alertheid?
05/06/15
Gastbijdrage
wc-fluisteraar

ParaColumn:
De wc-fluisteraar

Na meerdere verstoppingen van zijn wc-pot besluit Kasper toch maar een holistische loodgieter in te schakelen. 'Dit moet over de jaren zijn opgebouwd. Hier zijn voorvaderen bij betrokken.’
03/06/15
Kasper van Royen
Hieronymus Bosch

ParaTIP:
Hallucineer in de Hel van de Middeleeuwen

Bovenaan, om de hoek van het trappenhuis van de kerk, stuit ik op een gruwelijk wezen. Vanuit de zwarte diepte van een levensgrote ridderhelm staren twee gifgele ogen me dreigend aan. Een lange, kromme snavel steekt door de spalken heen. Uit de onderkant van de helm steken twee geknikte kikkerbenen met zwemvliezen. Ik knipper een [...]
01/06/15
Gastbijdrage
Meer Columns & Commentaar laden »

Artistiek

ZONDAGSCHRIJVER 5 JOOST DEKKERS 600

Een fanbriefroman. Een egodocument (V)

'Lieve Marilyn, Deze zomer werd ik ineens fan van je. Niet van je muziek, maar van je radicaliteit. Op een rare manier vond ik je ook aantrekkelijk.'
28/06/15
Gastbijdrage
normandie

Naar Normandië

In 1993 probeerde het gezin van Olga in een ruk naar Normandië te rijden. Dit mislukte.
25/06/15
Olga Kortz
unnamed

Gedicht:
Uitzicht op een park met enorme bomen

Mijn collega’s en ik lachen dan de lach van mensen die weten dat ze bevoorrecht zijn maar uit beleefdheid zwijgen.
21/06/15
Gastbijdrage
Lasse Wandschneider

DE EUROLINESGEDICHTEN

Hoe kan ik een artistiek en intellectueel bevredigend leven leiden? En er toch uitzien als Vin Diesel in ‘xXx’ (2002)?
14/06/15
Gastbijdrage
ZONDAGSCHRIJVER 3 JOOST DEKKERS 600

Een fanbriefroman. Een egodocument (III)

'Lieve Antonin, Heb jij nooit de verleiding gehad de mensen de zaal uit te jagen? Te zeggen: trek asjeblieft de echte wereld in, er valt hier niks te beleven dat je daar niet duizendmaal mooier, gruwelijker en grappiger kan vinden.'
14/06/15
Gastbijdrage
glas 2 600px

I wrote about you

'De bekentenis was duidelijk: ik had iets met haar ex-vriend. We waren vriendinnen, dus dit diende besproken te worden.'
12/06/15
Julie Cafmeyer
ZONDAGSCHRIJVER 2 JOOST DEKKERS

Een fanbriefroman. Een egodocument (II)

'Lieve Patti, Ik ken je pas sinds de zomer.'
07/06/15
Gastbijdrage
image

Paramixtape

Een kleine verzameling nummers over buitengewone verschijnselen; van je ziel verkopen tot achtervolgingswaan.
07/06/15
Redactie
Parascoop

Parascoop

De sterren hebben het allemaal al voor je bedacht. De Parascoop vertelt je uit welke hoek de komende tijd het gevaar komt, wie jij kan verlichten met je geniale inzichten en dat je niet gek bent als je denkt dat je Napoleon bent.
07/06/15
Simone Peek
DP233970

Paraweek:
De hondenfluisteraar

In de zomer van 2012 was ik op Sardinië. Mijn relatie dreigde op de klippen te lopen, ik hoopte in de verzengende hitte van het Italiaanse eiland antwoorden te vinden.
06/06/15
Olga Kortz
hardhoofdkussenbewerkt

Kort verhaal:
Het kussen

Huiselijk geweld komt alleen voor bij randfiguren, en bij ons. Nu zaten we in de wachtkamer van onze therapeut. Het enige dat ons van de randfiguren onderscheidde. Die kregen hoogstens een buurtcoach aan de deur.
05/06/15
Olga Kortz
Waking life

ParaAudioverhaal:
Bewust dromen

In een lucide droom ben je je er bewust van dat je droomt en kun je de droom sturen. Paula zou haar droomwereld graag manipuleren en las het boek van droomexpert Stephen LaBerge.
04/06/15
Paula Lina
Fangmanjosse

Kort verhaal:
Met zonder Rosie

Op de dagen dat er geen andere meisjes waren belde hij Rosie. "De laatste keer dat ik dat had gedaan zei ze dat ze die dag naar het politiebureau zou gaan om een contactverbod aan te vragen."
03/06/15
Derk Fangman
French_Revolution-1792-8-10_w

Keldercast:
Revolutie

Miriam, Nikki en Emy hebben het over de geruisloze revolutie in de nieuwe roman van Houellebecq, waarom het Midden-Oosten een seksuele revolutie nodig heeft en hoe je een revolutie vormgeeft volgens young adult fiction.
22/05/15
Audioredactie
30 videofilms in goede staat telnrweg

AH-verhaal:
Als nieuw

Max speelde een kikker en kwam na ongeveer 116 minuten in beeld. Toen de 11-jarige Max in zijn kikkerpakje uit de coulissen sprong was Max naast mij op de bank, 33 jaar oud, zichtbaar ontroerd.
21/05/15
Anna van Leeuwen
Meer Artistiek laden »

Journalistiek

openluchtmuseum

Hard//Talk:
Toerist-tsunami

Amsterdam wordt bedreigd door een tsunami van toeristen. Mark stelt voor de evacuatie in gang te zetten.
25/06/15
Gastbijdrage
Wereldkaart

Keldercast:
Onbekende bestemmingen

Met alle vakantieplannen in het verschiet bespreken Emy, Miriam en Nikki boeken waarin de hoofdpersonen de aardbol afreizen.
24/06/15
Audioredactie
zorgrobot

Hard//Talk:
Eén wet

Miriam bezoekt een Belgische kustplaats en ontwikkelt een mantra: 'ik wil nooit wegkwijnen; ik wil nú voluit leven'
23/06/15
Miriam van Ommeren
Colt

Nieuws in beeld:
Colt heeft haar kruit verschoten

Er komt een einde aan de generaties Colt-guns.
20/06/15
Redactie
dames

Hard//Talk:
Het ware voetbal

Mirko kijkt naar het WK vrouwenvoetbal en vindt het een verademing.
18/06/15
Mirko van Pampus
orgasmic meditation_groot

Orgasmic meditation

Emma Slaats doet verslag van haar half jaar in San Francisco. Op zoek naar een kamer, belandt ze bij een wel erg vrijdenkende woongroep.
16/06/15
Gastbijdrage
meisje neus_xf&m

Nieuws in beeld:
zonder neus met neus

Een twee-jarig meisje geboren zonder neus is de eerste persoon die een neusimplantaat  krijgt om de groei van het missende aanhangsel te bevorderen. – XF&M (Xiao Feng & Mathieu) zijn een illustratieduo, afgestudeerd aan Academie Minerva in Groningen. Het liefst werken ze samen aan een illustratie en gebruiken ze een combinatie van verschillende technieken, zoals [...]
13/06/15
Kwennie
Invasie_02

De Uniformen komen

In 2031 zien de meeste jongeren in grote wereldsteden zichzelf als uni – niet te verwarren met uniek, een ‘vies hipsterwoord’.
11/06/15
Gastbijdrage
WegmetdeWare

Liefde is menselijk

Wie zijn exen naast elkaar legt, ontdekt een patroon. Ik voel me bijvoorbeeld aangetrokken tot opgewekte types, toch wordt bijna 70 procent van mijn geliefden depressief terwijl ze met mij zijn.
10/06/15
Maartje Smits
Anish Kapoor Monochrome Grey

Tussen Kunst en Ko:
Anish & Vincent sitting in a tree

Ko ziet in het Van Gogh Museum een werk dat er totaal niet op zijn plek is: Monochrome (Grey) van Anish Kapoor. En juist dat maakt het zo magistraal.
10/06/15
Gastbijdrage
Blatter

Hard//Talk:
Boef Blatter

Sepp Blatter trad af, maar niet voordat hij werd herverkozen. Bouterse bleef president van Suriname. Wat is de aantrekkingskracht van boeven?
04/06/15
Gastbijdrage
hardhoofdannavandooren

Paraweek:
Het trieste einde van Antoine Court de Gébelin

Koninklijk censor Antoine Court de Gébelin stierf onder verdachte omstandigheden. Floris verdiept zich in zijn werk en concludeert: 'OK, die gast was wel echt maf.'
04/06/15
Floris Solleveld
grijzeachtergrond

Paraweek:
Geen pleidooi voor de psychose

De psychose is vooral interessant voor wie er een veilige afstand van heeft.
02/06/15
Emy Koopman
Paranoia low

Paraweek:
Misschien heb ik wel een hersentumor

Voor Rutger voelt het leven soms als een groot complot waarin ook nog eens de meest enge ziektes op de loer liggen. In het kader van de Paraweek geeft hij ons een kijkje in zijn paranoia. 1 Laatst bekende mijn vriendin me dat ze ‘leven met een hypochondrische partner’ had gegoogled, door een screenshot van [...]
01/06/15
Rutger Lemm
Sepp Blatter

Nieuws in beeld:
Whatsepp?!

De crisis bij de FIFA begint slachtoffers te eisen. De voetbalbond verloor in de afgelopen maand twee van zijn grote sponsoren; begin deze maand liet Emirates Airlines weten zijn contract niet te verlengen, vandaag deed Sony hetzelfde. Maar moet de FIFA zich wel zorgen maken? Nieuwe potentiële sponsors staan te springen om in te stappen. [...]
30/05/15
Beeldredactie
Meer Journalistiek laden »



Geniet je met enige regelmaat van onze artikelen? Ben je fan van hard//hoofds geweldige illustratoren, audiomakers en dichters? Dacht je al jaren: hoe zou ik hard//hoofd kunnen steunen?

Goed nieuws. Je kunt vanaf nu je dank uitdrukken in keiharde euro's en vriend van hard//hoofd worden. Wat je daarvoor terugkrijgt? Ons, alles wat we maken en eeuwige dank.

Word vriend van hard//hoofd